Feeds:
Posts
Comments
/Гоодаль сэтгүүл №59-д/

/Гоодаль сэтгүүл №59-д/

 

Уул ус, элстэй нартай газрын, зах хязгааргүй өргөн тал, иргэншилт хотын гээд хөгжим бүр төрж гарсан нутаг орныхоо орчил агаарыг тээдэг мэт… Хотгор гүдгэр бүрийд эгшиг авиа хурган өөрчлөгдөж, хэзээ нэгтээх эртний сүнсийг тээнэ. Дундад азийн дуу хөгжмийг бид шашин, улс төрийн ороо бусгаа байдлаас нь болоод ч тэр үү, төдийлөн таньж мэдээгүй нь үнэн билээ. Тиймээс, ядаж цөөн хэдэн цомгийг нь ч болов уншигчдадаа танилцуулахыг зорилоо.

62841_141902119188367_4768813_n

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нутаг: Турк
Нэр: Erdem Ergün
Цомог: YekAhenk /2010/
Фолк, акустик рок урсгалын дуучин, гитарчин Erdem Ergün-ий YekAhenk буюу “Залуу дуурьсал” цомог нь түүний анхны бөгөөд цорын ганц студи Sony Music Entertainment-тай хамтарсан бүтээл аж. “Ахимын сэтгэл”, “Эргэн ирээч”, “Истанбулд”, “Хайр гэдэг…”, “Танихуй” зэрэг долоон дуунаас бүрдсэн эл бүтээл жазз диатоник хөглөгөөн дээр суурилсан бөгөөд акустик гитарын таталт, дуучны нугалаанууд нь хэнбугайг ч турк хөгжмийг ухаж сонсохоос өөр аргагүйд хүргэнэ. Туркийн яруу сайхан зүйлсийн нэг.

br-cd-02959

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нутаг: Сири
Нэр: Lena Chamamyan
Цомог: Shamat /2007/
Дамаскад төрж өссөн эл эмэгтэй уугуул нутгийнхаа дээд сургуулийг дуурийн дуучин мэргэжлээр төгссөн авч Сири, Арменийн уламжлалт дуунуудыг дэлхийн хөгжимтэй сүлж найруулахаар шамдан, улмаар жазз, фадо урсгалаар саксофон, аккордион, латин цохивортой хамсран “Has AsmarElon”, “Shamat”, “Ghаzl El Banat” хэмээх гурван цомог гаргажээ. Өдгөө Парист амьдарч буй тэрбээр саудын арабын хотууд төдийгүй америк, европын томоохон тайзнууд дээр дуулаад амжсан гэнэ. Lena Chamamyan 2010 онд Arabian Business Journal-аас нэрлэсэн Арабын хамгийн нөлөө бүхий 500 хүний жагсаалтанд багтжээ. “Shamat” буюу “Мэнгэ” цомгийн онцлог нь жаззын үндсэн хэв шинж болох импровизацийг аккордион, саксофоноор хөгжимдөж, дуучин нь уламжлалт дууны ая, аялгаар дуулснаар урин тачаангуй оршихуйг таны дотор эрхгүй амилуулна.

niyaz-nine-heavens

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нутаг: Иран-Америк
Нэр: Niyaz
Цомог: Nine Heavens /2008/
Перс, Араб, Синди, Пунжаби яруу найрагт өргөн тохиолдох шашны сүфийн урсгалын хамтлаг. Уг гурвал 2005 онд байгуулагдсан бөгөөд продюсер, ДиЖэй Кармер Хуццо, дуучин, hammered dulcimer хөгжимчин /Иран, Энэтхэг, Ирак, Баруун өмнөд Ази, Хятадад ихээхэн дэлгэрсэн товшуурын айд багтдаг хөгжмийн зэмсэг/ Азам Али болон түүний нөхөр Лога Рамин Торкиан нарын бүрэлдэхүүнтэй. Торкиан перс үндэсний хөгжим тар, турк баглама, гитар зэрэг зэмсгээр хөгжимддөг агаад калирфонийн фюшн урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг Axiom of Choice хамтлагийн үүсгэн байгуулагч юм байна. Цомгийн есөн бүтээлийг электрон-фюшн, акустик гэсэн хоёр хувилбарт дискээс бүрдэл болгон хийж, аль аль урсгалын балансыг барих замаар үндсэн санаагаа хадгалсан аж. Ингэснээр уламжлалт хийгээд орчин цагийн дуугаралтыг сонсогчид өөрсдийн хөгжмийн амталгаагаар сонгох нөхцөлийг бүрдүүлжээ.

album-front

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нутаг: Ливан
Нэр: Mashrou’ Leila
Цомог: El Hal Romancy /2011/
Лейлагийн прожект/шөнийн прожект ч гэдэг/ нь 2008 онд Байрут дахь Америкийн их сургуулийн хөгжмийн нээлттэй хичээлээс бий болсон алтернатив рок хамтлаг юм. Хамтлагийн гитарчин, төгөлдөр хуурч, хийлч нь сургуулийнхаа бусад тэнхимийн залуусын дунд нээлттэй шалгаруулалт зарласнаар одоогийн зургаан гишүүн бүрдсэн бөгөөд өдгөө Араб, Европ, Америкийг дамнасан олон тоглолт тавигдахын эхлэл болжээ. Хамтлагийн анхны цомог дүнсгэр, гашуун, меланхоли дуунуудтай. “Лейлагийн явсан замаар алхсан, орон дотроо хөрвөсөн, чамаар хаш чулуу тоглуулангаа хувцсан дээрээ кофе асгаж, бас бүжиж амжсаныг та шуудхан мэдэрнэ” хэмээн тэд цахим хуудсандаа бичжээ. Үнэхээр ч тэдний хөгжим хэнээс ч үл хамаарсан, басхүү хэнд чиг хамааралтай байж болох араб рок билээ.

51JlP0K5efL._SL500_AA280_

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Нутаг: Иран
Нэр: Dariush Eghbali
Цомог: Mojezeyeh Khamoosh /2009/
Нэгэнт бид дундад азийн хөгжмийн тухай ярьсан тул ираны бүх цаг үеийн шилдгүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог Дариушын талаар дурдахгүй өнгөрвөл алдас болно. Поп-Баллад урсгал аль ч нийгэмд хүмүүний чихнээ хамгийн ойр байдаг нь өнөөдрийг хүртэл хамгийн амь бөхтэй байгаагаас харагдана. Түүний хөгжим перс үндэстний хөгжмийн үндсэн гармони, стиль, хэм хэмнэл, дуугаралтыг шингээж, хөгжим хүмүүний сэтгэлийг анагаагч гэдэгт итгэдэг мянга мянган сонсогчдын зүрх сэтгэлд хүрсэн нь эзнийгээ ийн өргөмжлөгдөхөд хүргэсэн болов уу. Техранаас гаралтай Dariush Eghbali 1971 оноос хойш нийт 26 студийн цомог хэвлүүлжээ. Тэдгээрийн дундаас “Аниргүйн гайхамшиг” хэмээх эл цомог нь түүний 30 жилийн туршлагын илрэл, сэтгэл рүү нь дахин хүрэх зам, ерөөс “би”-г нь тойрох тоймгүй олон асуудлын луужинг хайх сэжүүрээс урган гарсан гэлтэй. Бүх эгшгийг хаанаас үүдэлтэйг асуувал тэд нам гүм рүү заах байсан биз ээ.□

Advertisements
/Гоодаль №58-д/

/Гоодаль №58-д/

 

Аавын бийд хүнтэй танилц, агтны бийд газар үз гэдэг. Бид газар үзэх тоолондоо төрөлх нутгийнхаа талаар тодорхой ойлголттой болж, шинэ хүмүүстэй танилцах бүрийдээ өөрийнхөө талаар илүү мэдэж авдаг бололтой. Даяаршсан энэ цагт агаарын, газрын, усан замаар дэлхийг хөндлөн гулд хэрэхийн төдийд бөмбөрцөг бүхэлдээ нэгэн цэг мэт жижгэрч, ой санаанд багтана. …Хэзээ ч ханаж цаддаггүй сэтгэл гээчийг хооллож умдаалавч хоосон хэвээр үлддэг гэлцэх. Тэгтэл өнөөдөр буй зүйлдээ талархан, аливааг байгаагаар нь хүлээж авах уужим сэтгэлтэй Мартин Зенкер мэтийн хүмүүстэй цаг хугацааны хөврөлд учрахуй газрын гаваар ороод нуугдчихмаар санагдах юм. Монголд сүүлийн хоёр жилд хэд хэдэн удаа ирж хөгжимдөж буй тэрбээр 21-хэн настайдаа Хөгжмийн дээд сургуулийг дүүргэсэн бүх цаг үеийн хамгийн залуу контрабассчин. Үүнээс таван жилийн дараа дэлхийг тойрсон төгсгөлгүй аялан тоглолтоо эхлүүлсэн аж. Мартин Зенкер Мюнхений консерваторид, мөн сүүлийн жилүүдэд сөүлийн сургуулиудад урилгаар багшилснаас гадна хэд хэдэн гарын авлага эмхэтгэн хэвлүүлжээ. Энэ бүгдээс илүүтэй тэрбээр миний хувьд амьдралдаа уулзсан хамгийн энгийн хүмүүсийн нэг байсан юм. Уншигч та өдгөө цагт түүний талаарх хангалттай мэдээллийг гүүгл, википедиагаас шуудхан олчих учир “тодотголоо” энд хүргээд орхиё. Харин ярилцлагаа эхэлье.

1620407_10152199058043856_645539671_n

Мартин Зенкер /Контрабассчин, чөлөөт уран бүтээлч/

Зоригтын Энхмөнх. Зенкер, та маш олон газраар аялжээ. Монголд байнга ирж хөгжимдөх болсон гол шалтгаан тань юу вэ. Монгол үнэхээр жаззаар цангасан газар мөн гэж үү?

Мартин Зенкер. Тийм ээ, би их олон газраар явсан. Онцгойлоход, Монгол бол жаззын хувьд ихээхэн шинэ газар. Монголчуудад жазз сонсох хэрэгцээ байгаа эсэхийг мэдэхгүй ч жаззаар цангаж байгаа газар гэж хэлнэ. Монголд жазз хэрэгцээтэй гэхээс илүү жаззыг хүсч байна гэж харж байна. Иймээс л би энд ирдэг.

З.Э. Жазз хөгжим үүссэн цагаасаа л хил хязгаараа тэлсээр ирсэн. Хэдэн жилийн өмнө Осло хотыг жаззын төв болж байна гэлцдэг байлаа. Тэгвэл таны бодлоор өнөө цагийн жаззын халуун цэг хаана байна вэ?

М.З.1960-1970-аад онтой харьцуулах аргагүй ч эүгээг хүртэл Нью-Йорк халуун цэг хэвээр байна. Үүнээс өмнө Чикаго шууруулж байлаа. Өнөөдөр хүн болгон Нью-Йоркт амьдрахыг хүсч байгаа ч “амь гарч” байгаа нь цөөхөн. Тоо томшгүй хөгжмийн үйл ажиллагаа, уралдаан тэмцээн зохиогдож байна. Энэ нь хөгжимд өөрт нь сайн эсэхийг би мэдэхгүй. Үүний сацуу Лондон, Сөүл зэрэг олон хот хөгжимчдөд илүү бүтээлч байх боломжийг олгож, дэмжиж байна.

З.Э. Азийн жаззын хөгжлийн талаар та юу хэлэх вэ?

М.З. Япончууд жазз сонирхож эхлээд олон жилийн нүүр үзэж байна. Тавиад оны дунд үед бил үү, магад түүнээс өмнө өөрийн гэсэн жазз хөгжмийн уламжлалтай болсон. Харин Шанхайд иргэний дайны үед буюу гучаад оноос жазз өөрийн гэсэн хэлбэрээ олсон. Ингээд бодохоор дэлхийн бүх хот их бага хэмжээгээр ямар нэг төрлийн жаззыг хөгжимдөж байна. Малайз, Индонез, Солонгос гээд бүгд жаззын өөрийн гэсэн соёлтой болжээ.

З.Э. Таныг 30 шахам цомог гаргасан гэдгийг цахим хуудаснаас тань олж мэдлээ. Мартин Жэйкобсэнтэй хамтарсан сүүлийн цомгийн тань онцлог юу вэ?

М.З. Токиод тоглосон тоглолтоос шууд бичсэн бичлэг л дээ. Би зарим нэг зүйлийг цохон тэмдэглэмээр байна. Тухайлбал, өнөө цагийн дэлхийн хамгийн шилдэг бөмбөрчдийн нэг Марк Тэйлортой цуг хөгжимдсөн явдал. Мэдээж аяллаар явж байхдаа тоглолтоо бичүүлнэ гэдэг сайхан хэрэг. Тэгээд ч цомгийг маань их нэр хүндтэй компани бичсэн. Энэ цомгоо би өөрийнхөө хийж чадах хамгийн сайн цомог гэж хэлэхгүй ч гаргасан цомгуудын маань эхний гурав юмуу дөрөвт багтана гэж бодож байгаа.

З.Э. Хэн нэгэн хөгжимчин тайзан дээрээс сонсогчийг удирдахад яг юу илэрхийлснийг нь ойлгохгүй өнгөрөх тохиолдол сонсогчдод байдаг. Ер нь юу таны импровизацийг голлон хөглөдөг вэ?

М.З. Үнэндээ бол сонсогч өөрөө хөгжимчин юмуу, эсвэл энэ чиглэлээр суралцаагүй л бол юуны тухай хүүрнэснийг ойлгохгүй. Тийм боломж ч олдохгүй. Гэхдээ юу гээч? Энэ тийм чухал биш. Хэрвээ бид ямарваа нэг хөгжмийн сэтгэл хөдлөлийг таны зүрх сэтгэлд хүргэж чадах аваас тэр нь л хөгжмийг ойлгох тухай томьёолол юм даа.

З.Э. Уран бүтээлчийн хувиар үзэгчээ голох үе байдаг уу?

М.З. Үгүй дээ. Яах вэ, заримдаа тэд маш чанга ярилцах нь бий. Энэ тохиолдолд би өөрийнхөө тоглолтыг тийм ч сонирхолтой бус байгаа юм болов уу гэж боддог. Хэт их саад болоод байхгүй л бол хөгжимдөө анхаарлаа төвлөрүүлээд, үзэгчдийн талаар бодох завгүй байдаг. Тэд хэдийнэ хүрээд ирчихсэн байгаад нь талархдаг болохоос ямар нэгэн хүлээлт, хүсэлтийг өөртөө бий болгодоггүй.

З.Э. Олон жил хөгжимтэй нөхөрлөсөн хүмүүсийн хувьд хөгжимддөг зэмсэг нь биеийнх нь нэг хэсэг болчихдог мэт санагддаг. Хэрэв таныг контрабасстайгаа адил гэвэл зөвшөөрөх үү?

М.З. Жазз хөгжим дэх контрабассын үүрэг надад маш их таалагддаг. Контрабасс хөгжим тоглож буй хүнээсээ маш их төвлөрөл шаарддаг. Тухайлбал, 4/4 хэмжээтэй зохиол хөгжимдлөө гэхэд дөрвөн ноот тутмын нэгт би шийдвэр гаргах үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, хөгжмийн агшинд хамгийн ойр байна гэсэн үг. Эргэлт, шийдвэр бүрийг бассистууд гаргана. Энэ бүхэн арын фронтод болж өнгөрөх хэдий ч зүг чиг бүрийг зааж байдаг болохоор би хөгжимдөө дуртай.

З.Э. Жазз хамгийн чанд онолтой юм шиг атлаа бас яг ч тийм биш. Зарим талаараа хөгжимчин хамгийн эрх чөлөөтэй тоглох авч нөгөө талаар хайрцгандаа байж л байдаг. Та ер нь жаззыг юу гэж тодорхойлох вэ?

М.З. Хүнд асуулт байна шүү. Дюк Эллингтоноос ингэж асуухад “Жазз бол хөгжим шүү дээ”гэж хариулсан байдаг. Би ч бас ингэж л хариулъя /инээв/. Өнөө цагт эл урсгал нь жазз хэмээх шошго зүүсэн өөр ямар ч хайрцагт үл багтах зүйл болсон шиг. Таны хэлсэнчлэн бие биеэ үгүйсгэхгүйгээр зэрэгцэн орших ихээхэн хэмжээний эрх чөлөө, тийм хэмжээний хууль дүрмүүдийн дунд байдаг төрөл. Хэрэв гадаад хэлтэй зүйрлэвэл, дүрмээ сайн эзэмшээд, торохгүйгээр хэрэглэх тусам төдий дайны чөлөөтэй агуулга, илэрхийлэмжийг хүнд хүргэдэг. Мөн та тоглоомын дүрмийг өөрчилж, хаа нэг тийш хүрье гэхэд болохгүй зүйлгүй. Үүнд л жаззын хүч хийгээд бидний хэлээд байгаа эрх чөлөө нь оршдог юм.

З.Э. Хөгжим бол хэл гэж та хэллээ. Түүнчлэн, та энэ хэлээр орон орны хөгжимчидтэй ярилцсаар ирсэн. Ер нь та багийн тоглолтод дуртай юу, эсвэл хувийн тоглолтыг илүүд үздэг үү?

М.З. Багийн тоглолт байлгүй яах вэ. Тийм биш бол би контрабассчин байж чадахгүй шүү дээ. Миний хувьд багийн хамгийн чухал тоглогч бол бөмбөрчин. Тэгээд ч бөмбөр, контрабасс хоёр бие биетэйгээ нягт холбоотой байх учиртай хөгжмийн зэмсгүүд. Үүний дараа төгөлдөр хуурч орно. Тэгээд бусад нь.

З.Э. Та жилд дунджаар дотоод гадаадын 300 шахам тоглолтод оролцдог. Жазз таны дотор хэдийнэ байсан болохоор та хөгжимддөг үү, эсвэл энэ нь танд аажмаар олдсон зүйл үү?

М.З. Би үргэлж л хөгжимд дуртай байсан. Гэр бүлийн маань хүмүүжилтэй холбоотой л доо. Аав маань хөгжимчин байгаагүй ч сонгодог хөгжим байнга сонсдог байсан. Ингээд би долоон наснаасаа хийл сурч эхэлсэн. Арван хоёртойдоо анх удаа өөрийн жазз пянзтай болж, түүнийгээ ихэд нандигнадаг байлаа. Контрабассыг нь Пэрси Хийф хөгжимдсөн байсан шиг санагдана. Тэр үеэс л жазз хөгжимчин болохыг хүсч эхэлсэн дээ. Тэгэхээр миний дотор ямар нэгэн үр суулгаатай байсан нь ургаж, одоо ч ургасаар байгаа юм болов уу. Ургаж байгаа л гэж найдаж байна.

З.Э. Уран бүтээлч хүн ихэнхдээ “тэнгэрт” байдаг. Харин эдийн засаг, бизнесийн мэргэжилтэй хүмүүс “газарт”, нарийн төлөвлөгөө тооцооны дагуу ажиллаж байдаг шиг санагддаг. Харин та энэ балансыг хэрхэн барьдаг вэ?

М.З. Миний бодлоор энэ тийм ч үнэн гаргалгаа биш байна. Хуанлиа сөхөөд харвал миний тоглолтууд ирэх оны есдүгээр сар хүртэл тэмдэглэгдсэн байгаа. Тоглолт бүрийн өмнө нислэгийн тийз, байрлах байраа захиалахаас эхлээд асар их ажил ундарна. Эндээс амжилт шууд хамаардаг. Гэхдээ энэ бүгдийн арай зугаатай хэсэг нь тайзан дээр өрнөдөг юм. Тиймээс, магадгүй би ирэх есдүгээр сард юу хийхээ зарим эдийн засагч, банкируудаас ч илүү сайн мэдэж байж болох.

З.Э. Газар үзэх тусам хүмүүний аливаад дасан зохицох чадвар тэлдэг юм шиг ээ. Аяллаас та юуг олж ухаардаг вэ?

М.З. Аливаа орон нутагт хэт дасан зохицох нь тийм ч чухал бус. Жишээ нь, Монголд ирэхээрээ монголжуу зантай байхыг хичээх, Герман руугаа буцахаар өөриймсөг аашлах шаардлагагүй. Аялах тусам нөхцөл байдалд шударгаар хариу үйлдэл үзүүлж, хүмүүстэй шударга харилцаа үүсгэхийг илүүд үзэж, улам энгийн болсоор байдаг.

З.Э. Их аялдаг хүний амьдралын хэв маяг сонирхолтой байдаг байх. Та энгийн нэг өдрөө хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ?

М.З. Жишээ нь, өнөөдөр л гэхэд маш энгийн өнгөрлөө. Зочид буудлынхаа өрөөнд сэрээд зарим хувцас хунараа угаалаа. Энэ чинь бас л “газрын ажил” мөн биз? Өдрийн хоолны дараа 40 минут гүйсэн. Орой УБ жазз клубт хөгжимдөнө. Аялалгүй өдрүүд нэг иймэрхүү л өнгөрнө. Маргааш ч бас ийм байх төлөвтэй.

З.Э. Өнөөг хүртэл хуримтлуулсан туршлагаас амьдралд тань хамгийн үнэ цэнтэй нь юу байв?

М.З. Хамгийн үнэ цэнтэй нь мэдээж хөгжим. Жилд дунджаар 300-гаад тоглолт хийдэг, бүгд фантастик болохгүй ч цөөн хэд нь надад ихийг өгдөг. Миний бүхий л аялал, нислэгийн хуваарийг зохицуулж, арын албанд зүтгэдэг эхнэр маань надад хэнээс ч илүү үнэ цэнтэй. Эрүүл орших, гүйх, дасгал хийх бие физиологийн чадвартай байна гэдэг чухал. Эдгээрийг л би нэрлэнэ дээ.

Би/Бид (энэ удаад зөвхөн өөр дээрээ ярья) шинэ жилийн захиалгаар аль болох үзэгчээ “хууралгүй”, ядахдаа л “амьдаар” чанартай, басхүү хариуцлагатай тоглолтуудыг үзүүлэхийг хичээсээр ирсэн. Би өөрөө мэйнстрийм хөгжим хийж, сайн сайхан дуулж, хөгжимдөж гавиагүй л дээ. Гэвчиг манай зарим шинэ жилийн арга хэмжээнүүд дээр дуулж хөгжимдөж буй уран бүтээлчид хийгээд шинэ жилээ тэмдэглэх тэр нэгэн “ёсыг” хараад сэтгэл гонсойв.

Сураг бараа нь үл мэдэгдэх сунайсан олон гуншинтай этгээдүүд ч тэр, мэргэжлийн гэх уран бүтээлчид нь ч тэр тайзан дээр гарч улиг болсон нялуун хэдэн дуугаа бялууртал нь дуулж, түүгээр нь ч үзэгчдээ торгоон барих нь сонихон аж. Мэргэжилтэй байна гэдэг мэргэшихийн нэр бас биш дэг ээ. Хөөрхий захиалагч ч хоромхон зуур хөнгөн хэмнэлд баясаад өнгөрдөг юм байж гэхэд урлаг гээчийг сурталчлагч өнөөх “урнаар бүтээгчид” маань хэдүй болтол түмнээ түргэн хүлхээд дуусах хямдхан чихрээр хуурч, түрийвчээ зузаалан, брэндийнхээ гоёогоор гангарах бол? Удахгүй байх л гэж… Цаг нь ирэхээр үзэгчид тэднийг таягдан хаяж уучлаарай, та ядаж жанрынхаа ялгааг ойлго, “дэлхийн жишигт” нийцэхгүй байна, баяртай гэх болов уу? Эсвэл нийтийн дууны “нэрт мастерууд” нь байдаг “рок поп” гэгчүүдтэйгээ нэгдэн нийлж өнөөх ижил үхмэл аранжеровкагаа тоглуулж, улиграсан дуунуудаа түмэн янзаар дуулж дүрсжүүлээд тусдаа нэг “сумын төв” босгох болов уу? Үүний сацуу мөн чанарыг нь мэдэхгүй атлаа хэв маягт нь хоосон дурлаж, хээнцэр харагдах гэж “үзэгчид” ядна. Сонсож байгаанууд нь ч ялгаж салгах боловсрол, туршлага нимгэндээ ч юмуу, балгасан сархадныхаа халуунд ч юмуу дагаад л “хөгжилдөнө”. Эсвэл ялгах чадвартайнууд нь бүлх залгисан мэт дуугүй суудаг юм болов уу? За энэ ийм байж. Ингэхэд энэ бүхний цаадхи үндсэн зорилго нь зүгээр л хором төдийд хөгжилдөөд өнгөрөх бол яана? Тийм бол бүр ч авах юм алга даг аа… Луувангаа иднэ үү, лаагаа иднэ үү гэгчээр нүд нь балай чих нь дүлий өнгөрье гэхлээр дотор бас л зулгаах.

1452362_10152046895268856_283416301_n

/Монгол улсын Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуур, чавхдаст хөгжимчдийн улсын IV уралдаанаас хийсэн сурвалжлага/

 

/Гоодаль №58-д/

/Гоодаль №58-д/

“Хэрвээ, буюу, гэвч, гэх ойлголт үгүй”- Харуки Мураками

 

Төгөлдөр хуур, хийл, морин хийлчдийн чадал чансааг шалган хэн нь хаана явааг харуулдаг, таван жил тутамд зохион байгуулагддаг улсын хамгийн том уралдаан өнгөрсөн оны 12 дугаар сарын 25-28-нд Улсын филармони, ХБК-ийн танхимд явагдаж, УДБЭТ-ын тайзнаа хаалтаа хийв.Энэ удаагийн уралдааныг ССАЖЯ, МУАХ, ХБК, УДБЭТ, Улсын филармониос хамтран зохион байгуулсан. Оролцогчдын хувьд 1973 оноос хойш төрсөн байх удирдамжтай бөгөөд 15-36 насны нийт 23 хөгжимчин/төгөлдөр хуур-17, хийл-6/ ид хаваа гайхуулж, ур чадвараа шалгууллаа. Харамсалтай нь, энэ жилийн чавхдаст хөгжмийн морин хийлийн төрөлд нэг ч хүн өрсөлдсөнгүй. Мөн, харьцангуй залуу оролцогчид уралдааныг өнгөлсөн хэдий ч тооны хувьд цөөрсөн байв. Уралдаан л болсон хойно тэргүүн, дэд байрууд эрэмбэлэгдэж, төгөлдөр хуурын категорид ХБК-ийн I дамжааны оюутан Э.Номин тэргүүлж, удаах байрт төгөлдөр хуурч А.Энх-Амгалан, гуравт ХБК-ийн 11 дүгээр ангийн сурагч Ү.Уртнасан шалгарсан бол хийлийн категорид ХБК-ийн оюутан Х.Санчир түүчээлж, М.Ариунгэрэл удаалж, III байрыг Б.Дөлгөөнзаяа эзэлжээ. С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит шагналыг уралдааны хамгийн ахмад оролцогч, төгөлдөр хуурч Б.Оюунбадрахад олгосон бол шилдэг концертмейстерээр1 Т.Нямсүрэн шалгарав.

Зарим тоо баримт

Монголд мэргэжлийн сонгодог хөгжимчдийн дунд “Үлээвэр цохивор хөгжимчдийн улсын уралдаан”, “Ж.Чулууны нэрэмжит өсвөрийн үлээвэр цохивор хөгжимчдийн уралдаан”, “Ж.Чулууны нэрэмжит өсвөрийн төгөлдөр хуур, чавхдаст хөгжимчдийн уралдаан”,  “С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуур, чавхдаст хөгжимчдийн уралдаан” гэх дөрвөн төрлийн уралдаан зохиогддог. Эдгээр нь дөрөв, эсвэл таван жилд нэг удаа тохионо. Эдгээрийн дундаас шагналын сан, оролцох хүрээгээрээ хамгийн далайцтай нь С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит уралдаан. 1996 онд болсон С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит анхдугаар уралдаанд төгөлдөр хуур-18, чавхдаст хөгжим- 36, нийт 54, 2003 оны II уралдаанд төгөлдөр хуур-13, чавхдаст хөгжим- 29, нийт 42, 2008 оны III уралдаанд зөвхөн төгөлдөр хуурын нийт 13 хөгжимчин оролцжээ. Үүнээс үзэхэд анхны хоёр уралдаанд гурван категорийн гурвууланд нь зохих хэмжээний хөгжимчид оролцож байр эзэлсэн байхад III уралдаан нь зөвхөн төгөлдөр хуурчдын уралдаан болж хувирсан байх аж.

Оролцогчдын ирц

ЦДБЭЧ, ХБК-ийн яруу найрал хөгжим, орон нутгийн театруудыг эс тооцъё гэхнээ тогтмол, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг хоёр оркестр бол УДБЭТ, Улсын филармонийн симфони найрал хөгжим юм. Гэтэл УДБЭТ-ын 6 морин хийлч, 18 хийлч, Улсын филармонийн 6 морин хийлч, 20 хийлч уралдаанд оролцоогүй нь хачирхалтай. Үүний сацуу, баттай бус эх сурвалжаар хилийн чанадад цөөн тооны хийлч, 20 орчим төгөлдөр хуурч сурч, амьдарч буй атал тэдний оролцоог хангаж чадаагүйн учир юу вэ?

Чингээд чухам хэдийд уралдааны удирдамж гарч, хөгжимчдийн сонорт хүрсэн талаар Монголын урлагийн ажилтны холбоо /МУАХ/-ны ерөнхийлөгч, МУГЖ Б.Тунгалагаас лавлахад “Үндсэндээ уралдааныг 2012 оноос МУАХ цахим хуудсаараа дамжуулан зарласан. Гадаадад байгаа монгол оролцогчдын сонорт хүрээгүй нь бидний сурталчилгаа дутмаг байсантай холбоотой болов уу. Цаашид гадны уралдаануудын туршлагаас судалъя” хэмээлээ. Энэ жилийн морин хийлийн ангилал чухам ямар шалтгаанаар хасагдсаныг Ж.Чулууны нэрэмжит өсвөрийн хөгжимчдийн уралдааныг гарамгай зохион байгуулж ирсэн, энэ удаагийн чавхдаст хөгжмийн ангиллын шүүгч МУУГЗ Ч.Чинбатаас тодруулахад “Уг нь морин хийлийн ангиллыг хасаагүй юм. Харин хүмүүс л ирж бүртгүүлсэнгүй. МУАХ хөгжимчин, уран бүтээлч биднийг дэмжин ажилладаг сайхан уламжлалтай. Тэд V сард уралдааныг зарласан боловч тов нь тодорхойгүй байсан нь бас л мөнгө санхүүтэй холбоотой байдаг юм байна” гэснээс үзэхэд бид урлаг соёлын салбар тодорхой бодлого үгүй, цалин пүнлүү бага хэмээн гомдоллож, бурууг төрд чихэх атал ядаж хооронд нь өрсөлдүүлээд шагнал урамшуулал олгоё гэхэд нь гар хумхин суудгаа болихсон гэж бодогдов. Үүний сацуу, уралдааны зохион байгуулагчид зар сурталчилгаагаа эрт түгээх, төсөв санхүүгийн асуудлаа эрт шийдэж занших шаардлагатайг хэн хүнгүй анзаарсан.

Уралдааныг шинжихүй

Аливаа уралдааныг зохион байгуулалт, хөтөлбөр, шагналын сан, оролцогчдынх нь ур чадвараар шинжиж болно. Тамирчин хүн уралдаанд нийтлэг шалгууруудыг хангахаас гадна өөрийнхөө давуу талыг л харуулах шаардлагатай бол хөгжимчин хүн зохиолчийн хэдэн арав, зуун жилээр тээгдэх амин сүнсийг хүргэх суваг байж, сонсогчид түүгээр дамжуулан зохиол бүтээлийг хүртдэг. Энэ бүгд нь ноот бичвэрээр уламжлагдан ирдэг агаад түүнд хэрхэн нэвтэрч ажилласныг бид сонсоно гэсэн үг юм. Төгөлдөр хуурын ангилал хийлийг бодвол олон оролцогчтой байсан ч тэд ур чадварын хувьд харилцан адилгүй байгаа нь ажиглагдсан. Энд жижиг алдаануудыг дурдахаас татгалзаж, нийтлэг хоёр алдаа буйг анзаарснаа өгүүлье. Нэгт, зохиолын хэлбэрийг /форм/ бүрэн дүүрэн ойлгоогүйгээс зохиолоо бүхэлд нь хүргэж тоглох тал дээр дутагдалтай байв. Энэ нь дээр дурдсанчлан эх ноот бичвэр дээр хэр зэрэг ажилласны илрэл билээ. Хоёрт, стилийн хоорондох ялгаа, хэв шинжүүдийг гүнд нь хүрч ухаж судлаагүйгээс XVIII зууны түүхэн төгөлдөр хуурт /Fortepiano/ зориулан бүтээсэн зохиолыг романтизмын хэв шинжээр хөгжимдөж байх юм. Хөгжимдөнө гэдэг нь нэг талаар өөрийгөө бүрэн дүүрэн удирдах ухаан мэт. Тархигүйгээр авьяас дан ганцаар оршино гэж үгүй. Зарим хөгжимчдийн хувьд сэтгэл хөдлөлөө захирах туршлагаар дутмаг нь илт агаад сонсогчдын анхаарлаар “тоглож” байгаагаа ч умартжээ. Сонгодог урлагийн тайз өндөр, хууль чанд. Тиймээс, ялангуяа уралдаанд эгшиг бүрээ шалгуулахын учир “халууны” тухай ойлголтыг л тоглож үзүүлэхээс биш “бүлээний” тухай ярих нь цээртэй. Төгөлдөр хуурын хэд хэдэн уралдааныг дотоод гадаадад зохион байгуулж, шүүж ирсэн төгөлдөр хуурч, эл уралдааны шүүгч МУСТА С.Саянцэцэг “Ямарваа уралдаанд стандарт болсон бүтээлүүд байдаг. Энэ удаагийн уралдаан насныхаа ангилалд тохирох хөтөлбөртэй байсан. Харин ч томоохон бүтээлүүдийг даван гарснаар манай залуус ур чадвараа харуулж чадлаа” хэмээв. Мөн, гадаадад байгаа төгөлдөр хуурч, хөгжимчдөө уралдаанд оролцуулахын тулд ямар хөшүүрэг хэрэглэх нь зохилтой талаар асуухад “Хөгжимчид байнгын бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй. Уралдаанд 2-5 жилийн өмнөөс бэлддэг” гэлээ.

Цөөхүүлээ гэлтгүй чавхдаст хөгжмийн ангиллынхан хөтөлбөрийн хувьд өөрсдөдөө ахадсан гэмээр бүтээлүүдээр чамгүй сайн өрсөлдөв. Ялангуяа II шатанд нэлээд ур чадвар шаарддаг зохиол хийгээд бүтэн ангит сонгодог сонатыг хийлч Ч.Дэлгэрцэцэг, О.Байгаль нараас хувь илүү хөгжимдөж харагдав. Энэ ангилалд концертмейстер нэн чухал үүрэгтэй бөгөөд тэд удаан хугацааны бэлтгэлийн үр дүнд нэг хүн шиг тоглох учиртай. Гэвч энэ тал дээр, ялангуяа сонгодог дэгийг харуулсан зохиолыг хөгжимдөх тал дээр цаашид анхаармаар санагдлаа. Шүүгч, Шведийн хааны нэрэмжит хөгжмийн академийн морин хийлийн багш МУСТА Ц.Бэхбат “Олон хөгжимчин оролцож болох байсан гэдгийг манай оюутнууд харуулж байна шүү дээ. Хэдийгээр цөөн тооны хүн оролцож байгаа ч уралдааныг би сайхан боллоо гэж хэлнэ. Ер нь дэлхийн хэмжээний уралдаанууд маш эрт зарлагддаг. Тиймээс цаашид уралдааныхаа хүрээг тэлье гэвэл зохион байгуулагчид маш сайн ажиллах шаардлагатай. Сайн уралдааны шинж нь сайн оролцогчид, уралдааны хөтөлбөр, мөн уралдааны өндөр болзол байдаг. “А” зэрэглэлийн дэлхийн уралдаан л гэхэд тэргүүн байрууд 10.000-30.000 еврогийн шагналын сантай байдаг” гэв. /Энэ удаагийн уралдааны болзол I байр 3 сая, II байр 2.5 сая, III байр 2 сая төгрөг аж/. Харин ижил төрлийн хөтөлбөрийн онцлог, ач тусын талаар тэрбээр “Бодлогогүй оруулсан хөтөлбөр аюултай. Ижил зохиолыг тоглох заалттай байна гэдэг нь оролцогчдын хэн нь хэн бэ, хэнийх нь ур чадвар тэрхүү бүтээлийг зохих түвшинд харуулж байна вэ гэдгийг ялгаж салгаж өгдөг. Монголд болж байгаа уралдаанд заавал монголын хөгжмийн зохиолчийн бүтээл байх учиртай” хэмээн II шатанд заавал тоглогдох бүтээлээр оруулсан “Алтан намар” хөгжмийн наадмын шилдэг бүтээл Ж.Энхбаярын “Рапсод”-ийн талаар дурдлаа. Харин шүүгч Ч.Чинбат “Уралдаан бүр өөрийн гэсэн онцлогтой, зохиогдож ирсэн жамтай. Ямар ч уралдаанд тоглогдож буй хөтөлбөр, хөгжимчдийн ур чадварын үзүүлэлтүүд урагшилж явдаг. Бид уралдааныхаа хөтөлбөрийг олон улсынхтай дүйцүүлэхийг зорьсон бөгөөд И.С.Бахын сонат, гурван ангит сонгодог сонатыг бүтнээр нь тусгаж өгсөн. Бид ОХУ-ын зарим жижиг хотод болдог далайц багатай уралдаантай энэ уралдаанаа харьцуулаад байж болохгүй. Түүнчлэн оюутнуудыг түлхүү оруулмаар байлаа. УДБЭТ, Улсын филармониос хүн ороогүй ч ЦДБЭЧ-аас, Дорнодын Хөгжимт драмын театраас тус бүр нэг хийлч ирж оролцлоо. Улсын уралдаанд бид ур чадвар, артистизмыг харж үздэг. Барокко, сонгодог сонатуудад хандах хандлагыг өөрчлөх хэрэгтэй. Энэ бол бүхэл бүтэн цөөхүүл хөгжмийн биеэ даасан бүтээл юм шүү дээ” хэмээн уралдааны ач холбогдлын талаар дурдсан ч харамсалтай нь манай “улсын” хийлчид энэ үгийг төдийлөн тусгаж авч чадсангүй. УДБЭТ, Улсын филармонийн логог уралдааны гол зурагт хуудаст байршуулсан байлаа. Гэвч зөвхөн танхимаар хангаж өгснийг хамтран оролцсонд тооцох уу? Ямартаа ч энэ удаагийн уралдааны чавхдаст хөгжмийн төрөл хөтөлбөрийн хувьд нэг шатаар ахисан боловч оролцооны хувьд нэг шатаар ухарчээ. Тэгэхээр, хожуу зарлагдсан, хөтөлбөр хүндэрсэн гэсэн үндсэн хоёр шалтгаанаар хөгжимчид оролцоогүй нь тодорхой боллоо. Зарчмын хувьд наанадаж 12 жил сурсан хөгжимчид өөрсдийн чадвар чансааг хадгалж, байнгын бэлтгэлтэй баймаар. Ер нь “өтөлж” буй хөгжимчин хүнийг харахад их сонин. Тэд нэг бол ум зандан модыг зүлгэх тусам үнэр нь хамар цоргиж, өнгө ордогтой адил хөгжимдөх тусам “гялалздаг” бол “хөгжимдөхөө” байгаад ирэхээр ур чадвар нь алдагдаж, зэвэрч мууддаг жамтай. Гуравдугаар байрын шагналт, хамгийн залуу оролцогч Б.Дөлгөөнзаяагаас хөтөлбөрийн талаар асуухад “Энэ уралдаан бол маш том тэмцээн. Миний насныхны хувьд хөтөлбөр нь П.И.Чайковскийн нэрэмжит уралдааны дайтай хүнд байсан. Харин олон хүмүүс өрсөлдөөгүй нь бидэнд боломж олгосон хэрэг байлаа” хэмээн хэвлүүхэн өгүүлсэн бол төгөлдөр хуурын ангиллын тэргүүн байрын эзэн Э.Номин “Төгөлдөр хуурын оролцогчдын хувьд бэлтгэл сайн байсан гэж бодож байна. Миний зохиолуудыг багш сонгож өгсөн. Тэгээд ч сонирхолтой бүтээлүүд байсан” гэв. Түүний хувьд өөрийг нь хамгийн ихээр илэрхийлж чадсан бүтээл нь Ф.Листийн Риголеттогийн сэдэвт парафраз байсан гэнэ.

Өнөөдөр олимпийн тамирчинд улс, хувийн хэвшлүүд багагүй мөнгө хаяж буй. Хөгжимчдийнхөө чанар чансааг дэлхийн түвшинд ойртуулъя гэвэл гадны уралдаануудад бид хэр зэрэг оролцдог талаар бодож байх нь зүйтэй. Үнэндээ манай хөгжимчид өөрсдөө л чадан ядан зардлаа олж, “дуртайдаа” гадны уралдаанд явж оролцдогийг нуух юун. Эцэст нь нэг байр эзэлж ирсэн хойно нь гавьяа шагнал өгдөг хачин гэмээр тогтолцоотой. Бид эдүгээ цагт шилдэгт тооцогддог гэх сонгодог хөгжмийн сургалтаа ЗХУ-аас өвлөж авсан. Тэгсэн атал өнөөдөр ОХУ-ын соёл урлагийн бодлоготой дүйж төдийлөн чадахгүй л байна. Газар нутаг, хүн амын бодлогын талаар энд ярих гэсэнгүй. Хөгжимд хандах хандлагаа л хаа хаанаа өөрчилмөөр. Нэг хаалга хаагдахад нөгөө хаалга нээгддэг. Шагналын эздээ залуухан гэлтгүй “чанга атгаж”, “хөгжмийн хаягтай” байгууллагууд, уралдааныг зохион байгуулагчдыг хэрхэн дэвжихийг айсуй таван жилд ажиглан сууя хэмээгээд энэхүү сурвалжлагаа өндөрлөе. Үнэн ямагт цаг хугацаагаар хэмжигддэг гэдэг ч цаг хугацаанд бүхнээ даатгаж, найдвар өвөрлөн, гар хумхин сууна гэдэг бас хэцүү.

1473914_10152091105653856_285942678_n

Сампилноровын Одгэрэл /төгөлдөр хуурч/

  • 1993-2006 онд Хөгжим бүжгийн коллеж
  • 2006-2008 онд Италийн Пэружагийн хөгжмийн дээд сургууль, бакалавр (Conservatorio di Musica di Perugia)
  • 2008-2011 онд Италийн Пэружагийн хөгжмийн дээд сургууль, магистр
  • 2011 оноос Олон улсын төгөлдөр хуурын академид (Accademia Pianistica Internazionale “Incontri Col Maestro” di Imola) суралцаж байна.
  • 2008 онд Пэружагийн хөгжмийн дээд сургуулийн шилдэг төгсөгчөөр, мөн италийн 56 хөгжмийн дээд сургуулийн шилдэг төгсөгчдийн шигшээ 16-д шалгарсан.
  • 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд Пэружа хотын Сан Франческогийн Танхимын нээлт дээр Паллэскийн симфони оркестртой хамтран хөгжимдсөн.
  • 2010, 2011 онд Морлаккийн театр, Умбриан үндэсний галерейд удирдаач Карло Паллески, Карло Леонэтти нартай Ф.Шопений төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжимд зориулсан II концертыг амжилттай хөгжимдсөн.
  • 2011 оноос Герман улсын Кёлн хотын Филармонийн хийлч Дэвид Жонсонтой хамтран хөгжимдөж байна. Хийлийн хоршил болон цөөхүүл хөгжимтэй хамтарсан тоглолтуудаа Германы Кёлн, Бонн хотуудад, мөн испанийн хотуудад тоглосон.
  • 2006 оноос Бээжин дэх Италийн элчин сайдын яамнаас тоглолтоо эхэлж, Италийн Ром, Пэружа, Болониа, Тэрни, Элба арал, Акуаспарта, Арэццо зэрэг хотуудаар аялан тогложээ. Хамгийн сүүлд 2013 оны тавдугаар сарын 24-нд Хонг Конгийн Шангрила (Shangrila Iceland) зочид буудалд гоцлол тоглолтоо амжилттай толилуулсан.

1393039_10151913206628114_508002944_n

/Гоодаль сэтгүүл №55-д/

Бид эрийг эршүүд, эмийг эмэгтэйлэг, эсвэл эсрэгээр нь эмийг эршүүд, эрийг эмэгтэйлэг гэж тодорхойлоод бүр дасчихаж. Удамшил, хүмүүжил, орчин нөхцөл, нийгэм гээд хөндлөнгийн хүчин зүйлсээс шалтгаалаад ийм болчихсон гэж ярина, бодно, батална… Гэвч ийнхүү биологийн хүйсээр ялгаварладгийн учрыг үнэндээ би ойлгодоггүй, бас надад таалагддаггүй юм. Зүй нь, уян зөөлөн сэтгэлтэй, аливаад нягт нямбай эрчүүд байхад, удирдах чадвартай, эрчүүдээс ч зоримог, дайчин бүсгүйчүүд цөөнгүй. Чухамдаа ийм л хөдөлмөрч, тууштай, зоримог, тэгсэн атлаа биеийнхээ бүх “антенн”-ийг асаагаад мэдэрч болох бүгдийг хүлээн авч явдаг, зөв, үнэн гэж үзэж буйгаа батлан харуулж, олны дунд, бүр дэлхийд монголын залуу үеийн манлайлал болж яваа нэгэн бүсгүйтэй ярилцлаа. Биднийг уулзсаны дараахан тэрбээр есдүгээр сарын 13-нд Германы нэрт хөгжмийн зохиолч Роберт Шуманы нэрэмжит танхимд алдартай гэрэл зурагчин Кандида Хөферийн үзэсгэлэнг зорин очиж Шуманы бүтээлүүдээс хөгжимдөж, зуу зуун сонсогчдын сонорыг мялааж, нэгэн цагийн мөрөөдөлдөө хүрсэн тухайгаа Фэйсбүүк хуудсандаа нийтэлсэн байлаа. Түүний цаашид зурайх амжилтын зам хэрхэн гэрэлтэхийг харахыг тэсч яднам.

Бөмбөлөг хагарах тэр эгшинд хүн бүр сэрэх…

 

Зоригтын Энхмөнх. Та Италийн Засгийн газрын тэтгэлгээр сурч, шилдэг төгсөгч болж, оркестртой тоглож, хамгийн сүүлд л гэхэд Хонг Конгийн “Шангрила” зочид буудалд гоцлол тоглолтоо хийлээ. Энэ хүртэлх зам үргэлж дардан байгаагүй байх…?

Сампилноровын Одгэрэл. Тийм амар байгаагүй л дээ. Италийн Засгийн газрын тэтгэлэг хоёр жил үргэлжлээд дууссан. Анхнаасаа эцэг эхээсээ мөнгө авалгүй явсан болохоор тэр чигээрээ зүтгэхээр шийдэж, хангамж өндөр биш ч мужийн тэтгэлэгт өрсөлдөх хэрэг гарсан юм. Чөлөөт цагаараа ажил хийх хэрэгтэй байсан болохоор мэргэжлээсээ өөр ажил ч хийж явлаа. Гэхдээ яаж ч байсан мэргэжлээрээ ажиллах нь чухал юм байна гэдгийг ойлгоод концертмейстр хийж үзсэн. Нэг цагийн найман еврогоор сургуулиас цалинжууллаа гэхэд нэг цагийн төлөө өмнө нь дөрвөн цаг давтах хэрэгтэй болно. Өөрөөр хэлбэл, таван цагийг найман еврогоор үнэлүүлнэ гэсэн үг. Өөрийн үндсэн хөтөлбөрүүдийг давтах цаггүй болдог ч зохицуулахаас өөр арга байхгүй. Тэгээд ч дуучид, хөгжимчидтэй ингэж ажилласнаараа би багагүй туршлага хуримтлуулсан. Тромбон, контрабасс гээд олон зэмсэгтэй хавсран тоглоход зэмсэг бүрт ямар бэрхшээл тулгардаг вэ гэхчлэн нарийн ширийн зүйлсийг мэдэж авах нь тун таашаалтай.

З.Э. Хөгжим гэдэг чихээр дамжин, хором мөчөөр хэмжигдэн хүнд хүрдэг урлаг. Сонгодог бүтээлүүд нэлээд урт үргэлжилдэг болохоор сонсож байгаа хүний анхаарал сулрах магадлал өндөр. Хөгжимчид та нар харин яаж анхаарлаа удирддаг юм бэ?

С.О. Сайхан асуулт байна. Хамгийн их анхаарал шаарддаг мэргэжил бол хөгжимчний мэргэжил гэж үг бий. Бид чинь анхаарлаа дээд цэгт нь хүртэл удирдахад байнга суралцдаг улс. Учир нь, хөгжимдөх гэдэг бол хүмүүсийн анхаарлыг тогтоон барьж сэтгэлийг нь хөдөлгөх, хүмүүсийн анхаарлаар тоглох урлаг. Шоу урлаг биш учраас хөгжмөө давтаж эхлэх үеэсээ л хүнд яаж хүргэх, хэрхэн сонсогдох талаас нь харж, сургуулилдаг. Мэдээж, хөгжмөө олон өнцгөөс задлан шинжлэх хэрэгтэй болно. Яагаад гэвэл, хэрхэн сонсогдох үүднээс зөвхөн гадна талаас нь хараад байвал дотроос гадагш чиглэх хараагаа, мөн чанараа алдчих гээд байдаг. Нэг юмыг эрж хайхын тулд заавал аль нэг зүг рүү нь туйлширч, амтыг нь мэдэрч, ханатлаа ойлгочихоод дараагийнх руу нь шилжинэ. Энэ хооронд тэнцвэрээ алдахгүй байх хэрэгтэй. Эрэл хайгуул дотроо зөв зохицолдолгоотой байх нь чухаг. Ийм үелзлийн хажуугаар бид өөрсдийн анхаарлыг төвлөрүүлэх болон сонсогчдын анхаарлыг татахад суралцана. Хэцүү урлаг шүү. Давтах цаг богино, энд тэндгүй байнга тоглолт хийгээд явдаг томоохон хөгжимчдийг харахад өдөрт 2-4 цаг давтах нь хангалттай байдаг шиг санагдсан. Суутнуудын түүхээс үзвэл, бүх анхаарлаа бүрэн зориулж чаддаг хугацаа дээд тал нь дөрвөн цаг байх жишээтэй. Оюун бодол, сэтгэл санаагаа амраах нь анхаарлаа төвлөрүүлэхтэй яг адил чухал. Миний анхаарал хэр удаан үргэлжлэх чадамжтай вэ гэхчлэн өөр дээрээ янз бүрийн туршилтууд хийж үзэж л байна. Цаг хугацааны урлаг учраас тухайн цаг мөчид яг байх газраа л байх учиртай. Энэ утгаараа жүжигчидтэй адил. Тодорхой нэг цагт, тодорхой нэг дүрийг бүтээхдээ тухайн зохиолын уур амьсгалыг цогцоор нь амилуулж байгаа хэрэг. Хүнд хэцүү явдал тохиолдоод, уй гунигтай байлаа ч үүнийгээ умартаж, өөрийгөө бүрэн хоосолж, оногдсон дүрээ бүтээх л ёстой.

З.Э. Хөгжимдөнө гэдэг сэтгэл хөдлөлөө, өөрийгөө удирдах үйл явц биз?

С.О. Тийм. Хөгжимчин хүн сэтгэл хөдлөлөө удирдаж байж гэмээнэ хөгжим хүнд хүрдэг. Хөгжим гэдэг үгний язгуур нь хөг. Хөгжимдөнө гэдгийг хүнд хөг нэмэх, хүний бодоогүй мэдээгүй хөгийг мэдрүүлэх гэж би ойлгодог. Хэдийгээр тоглолтын өмнөх стресс, сандрал, догдлол байдаг ч хүнийг хөглөх үүргээ бид биелүүлэх л ёстой. Үүнд суралцах нь хөгжимчин хүний хувьд хамгийн том тэмцлүүдийнх нь нэг.

З.Э. Хөгжимчин хүнд авьяас, боловсрол, хөдөлмөр гурвын аль нь нэгдүгээрт тавигддаг вэ?

С.О. Уулга алдуулам тоглолт үзлээ гэхэд хэдий хэрийн авьяас, хөдөлмөр, боловсрол шаардагдсан талаар би л лав боддоггүй. Тэр мөчийг ямар сайхан юм бэ, юутай мундаг вэ гэж л таашаан өнгөрүүлдэг. Хувь хүн бүр давтагдашгүй, тэдэнд өгөгдсөн чадвар, боловсрол, туршлага харилцан адилгүй боловч яалт ч үгүй энэ гурав уялдаа холбоотой явдаг. Амжилтын нэг хувь нь авьяас, 99 хувь нь хөдөлмөр гэх ойлголтыг ихээхэн үнэний ортой гэж боддог шүү. Битүүхэндээ голонгуй байсан хөгжимчин бүх хүчээ дайчлан ажиллаж, хичээн зүтгэж, боловсрол гэгч зүйлийг нь олж аваад гялалзаж явах нь бий. Авьяас гэдэг маш том мэдрэмж, мэдрэмжийн уурхай, ухаан юм болов уу. Мэдрэмжээр олж авч байгаа боловсрол, мэдрэмжээр хөгжүүлж байгаа хөдөлмөр нь хар ажилд махран зүтгэхээс огт өөр. Тийн зүтгэж, нэг тал руугаа туйлшран, өрөөсгөл боддог уран бүтээлчид цөөнгүй. Гэхдээ бид чинь хөг эгшиг хийгээд гоо сайхныг эрэлхийлж яваа улс болохоор ондоо хандлагатай байх учиртай гэж боддог.

З.Э. Сонгодог хөгжим нь хөгжимчдөөс хэдэн арван жилийн уйгагүй сургуулилт шаарддаг. Бэлтгэл сургуулилт хийсээр төгс болно гэж байх уу, тийм бол үүнийг ямар хэмжүүрээр хэмждэг юм бэ?

С.О. Миний хувьд төгс төгөлдөр санагддаг уран бүтээлчид өөрсдийгөө асар их голдог юм билээ. “Төгс” бүтээл бүтээснийхээ дараа “Би юу хийчих нь энэ вэ?” хэмээн ичиж, халаглаж байх нь сонин. Төгс төгөлдөр гэдэг ойлголт үнэхээр байдаг болоод л хүмүүс түүнийг эрэлхийлдэг байх. Гэвч хүн гэдэг өөрөө төгс бус бодьгал. Өөр ямар нэг салбар руу үсчилгүй, зөвхөн нэг салбарт л хүн төгсийг гүйцэлдүүлж болох юм шиг санагддаг. Үүнийг бид сонгодог хөгжимчдийн түүхээс харж болно. Тэд зөвхөн нэг эрлийн төлөө бүхэл бүтэн амьдралаа гаргуунд нь гаргасан байх нь бий. Яндашгүй баян амьдралын асар жижиг хэсгийн нэг бяцхан буланд л хүн төгс төгөлдрийг бүтээдэг юм болов уу. Тэгсэн хэрнээ л тэдгээр уран бүтээлчид сэтгэл ханаагүй байх нь сонин. Магадгүй, сэтгэл нь дүүрчихвэл урагшлах аргагүй болж, мөрөөдөл нь зогсох байх. Юунд хүрэх нь үл мэдэгдэх эрэл хайгуулын дунд хүмүүн бид амьдардаг. Хаа хүрэхээ мэдэж байвч бусад хүмүүс түүнийг нь ойлгохгүй байх нь ч бий.

З.Э. Сонгодог хөгжмийн хатуу дэг жаяг таныг хайрцаглаад байх шиг санагдах үе бий юу?

С.О. Сахилга бат, ямар нэг дэг жаяггүйгээр сайхан юмс бий болохгүй. Тиймээс үүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй. Дээр дурдсанчлан, уран бүтээлчид нэг тийш туйлширч, нэгэн хэвийн дэгт орохоороо цэргийн уур амьсгалтай болоод ирдэг. Тийм үед таашаал, баяр баясал мартагддаг. Таашаал үгүй болчихвол хүч чадал үгүй болно. Тэгэхээр баланс буюу зөв зохицолдолгоог олох нь чухал. Дэгийг хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр сайхан бүтээл туурвина гэж байхгүй. Гагц түүнд нь захирагдах атлаа толгойгоо алдахгүй, балансыг нь хангах л хэрэгтэй.

З.Э. Өнөөдрийг хүртэл хийж буй, цаашид хийхээр төлөвлөсөн зүйлс тань юуны төлөө вэ?

С.О. Хүнд хөг нэмэхийн тулд, хөгөөр дамжуулан хайр, итгэл найдвар, баяр баясал өгөхийн тулд юм. Хүмүүс хэрхэн хүлээж авахыг мэдэхгүй ч өөрийн үүргийг би ийн ухамсарладаг.

З.Э. Хүслийг тань бадраагаад байгаа хөдөлгөх хүч чухам юу юм бэ?

С.О. Хөгжим. Хөгжим надад хэтийдсэн гэмээр их юмсыг өгчээ. Одоо ч өгсөөр. Ирээдүйд бүр илүү ихээр өгнө. Яагаад 2-3 зуун жилийн өмнөх зохиолчдыг одоо ч сонссоор байгаа юм бэ? Яагаад тэдний хөгжмүүд хүмүүсийг уйлуулж, сэргээн босгож, тэтгэн дэмжсээр, бүр хар тамхи шиг донтуулсаар байгаа юм бэ?! Би амьдралынхаа философийг хөгжмөөр л дамжуулан олж авсан. Хүн баяр хөөрөө бусадтай хуваалцахгүй бол тэр нь жинхэнэ баяр хөөр байж чадахгүй. Бялхам баяр хөөр, хайр, сэтгэлийн дэм, хэмжээлшгүй хүчийг би хөгжмөөс л авч байна даа.

З.Э. Итали таныг юугаараа татдаг юм бэ?

С.О. Бараг бүх юмаараа. Итали сайхан орон. Европын бусад орноор явж, харьцуулж үзэхэд Итали яахын аргагүй юмыг энгийн байлгахгүйгээр, яаж гоо сайхан байлгах вэ, түүнийгээ хэрхэн илэрхийлэх вэ гэдэг газар. Энэ байдлаа хэдэн зуун жилээр хадгалсан улс. Зүгээр нэг аяганы хийц ч бай, өрөөний булан ч бай, хувцасны зангилаа ч бай, тэнд бүгд урлаг байдаг. Үзсэн, сонссон болгон маань урлаг байхаар тийм газар тэжээгдээд баймаар, сайхан зүйлсээс нь холдож чадамгүй санагддаг.

З.Э. Сонгодог хөгжмийн салбарт Монголд өрсөлдөөн бий юү?

С.О. Жижиг хэмжээнд бол байна аа.

З.Э. Манайд үнэндээ сонсогчид цөөн гэдгийг бид мэднэ. Ер нь сонгодог жанр Европт анх үүсэхдээ л цөөнхөд зориулагдсан байдаг…

С.О. Тийм шүү, нийтийн хөгжим бол биш. Харин Европт олон нийтэд хүргэх бодлого, үйл ажиллагааг Засгийн газраас нь явуулдаг учраас сонгодог хөгжим хүчирхэгжсээр ирсэн. Сонгодог хөгжим бол уушийн газар суугаад, эсвэл гэрээ цэвэрлэхдээ сонсдог хөгжмийн төрөл биш. Бусад жанртай харьцуулахад хамгийн аяараас (рianissimo) хамгийн чангад (fortissimo) хүрч, нотны хамгийн аргилаас хамгийн нарийн эгшгийг хамарч өргөн цар хүрээтэй дуугардаг учраас хүн зорьж ирээд, анхаарал тавин сонсож байж таашаал хүртдэг.

З.Э. Та өөрийгөө олсон уу?

С.О. Өөрийгөө олчихлоо гээд явж байтал ахиад л нэг эрэл хайгуул эхэлдэг. Тэгэхээр үе үеэрээ байдаг юм шиг. Ямар үед өөрийгөө яаж олох нь чухал гэмээр юм уу даа. Яг одоо бол би “Тийм ээ, өөрийгөө олчихсон” л гэж хэлнэ /инээв/. Өнгөний тал дээр ч бас үүнтэй төсөөтэй асуулт тулгардаг. Хүн надаас ямар өнгөнд дуртайг асуухад би бүх өнгөнд дуртай гэдэг. Би бүх өнгийг харах дуртай. Хамгийн гол нь, аль өнгө нь аль өнгөтэй сүлэлдэн хэрэглэгдэж буй зүй зохилдлогоонд л учир байна. Ямар нөхцөл байдалд яаж хэрэглэгдэж байна вэ, тэр донж нь л надад хамгийн гоё байдаг юм.

З.Э. Уран бүтээлч хүн өөрийгөө бусдад өгөөд л байдаг шиг санагддаг. Авахыг бас хүсдэг л байх даа?

С.О. Авах тохиолдол бий. Жинхэнэ үнэнч сонсогчдоос тийм зүйлийг мэдэрч болно. Гэхдээ тэр нь мэргэжлийн орчинд юм уу, элит хүрээлэлд байдаггүй. Тийм үнэнч сонсогчид эмнэлэгт байдаг юм билээ. Гэнэтийн осол аваараас болоод хэвтэрт орчихсон өвчтөнгүүд, амьдралын гүнд орж нухлагдсан хүмүүст очиж тоглоход тэд чин сэтгэлээсээ хөглөгдөж байгаа нь харцнаас нь мэдрэгдээд, түүнийг нь би минут, секунд тутамд гуурсаар сорж байгаа юм шиг хүлээж авдаг. Италид, осол аваараас болоод хэвтэрт орчихсон, эсвэл суумгай болчихсон өвчтөнгүүдийн эмнэлэгт би найз нарынхаа хамт сард нэг удаа очиж тоглолт хийдэг юм. Тэр үед авдаг мэдрэмж надад хамгийн том тэжээл өгдөг. Энд ирээд зөвхөн эмнэлэг гэлтгүй шорон, асрамжийн төвүүдэд тоглолт хийхийг хүсч байна. Сайн үйлсийн ийм аянг Монголд зарим хүмүүс шоу маягаар хийж байгаа нь анзаарагдсан.

З.Э. Та юунаас эмээдэг вэ?

С.О. Их олон юмнаас. Аливаад хэт туйлшраад, утга учраа алдахаас эмээнэ. Хийсэн жижигхэн зүйлдээ хэт хөөрч бардамнахаас эмээнэ. Байгалийн гамшиг болж Улаанбаатарт маань шинээр баригдаж буй сайхан хорооллуудыг нураачих вий гэхээс эмээнэ…

З.Э. Хайр гэж юу вэ?

С.О. Хайр бол эхлэл, бас төгсгөл. Хайр өөрөө бурхан. Бурхан бол хайр. Хайранд бүх юм бий. Сүүлийн үед хайрын үнэ цэнийг мэддэггүй, эсвэл хайрыг амсаагүй хүн олширсон юм шиг санагддаг. Бие биеэ дуудахдаа хүртэл хайраа гэх нь энэ үгний үнэ цэнийг үгүй болгоод байгаа ч юм шиг. Зугтаад гүйчихмээр муу муухай зүйл хэчнээн их байдаг ч хайр байгаа учраас л энэ дэлхий оршин тогтнодог гэж боддог. Хайр бол бүх зүйл. Хайр байгаагүй бол би өнөөдөр оршин тогтнохгүй, өдийг хүртэл амьдрахгүй л байсан.

 

 

1479083_10152067016028856_669307078_n                                               

Энхбатын Амартүвшин /Монгол улсын гавьяат жүжигчин, ДБЭТ-ын гоцлол дуучин/

 

1450040_10151998839138114_234095567_n

/Гоодаль сэтгүүл №56 дугаарт/

 

1597 онд Якобо Корси гэр бүлийнхээ хүрээнд “Дафна” гэх хөгжимт-драмаа тоглуулж суухдаа хожим яруу найраг, хөгжим, театр, зураг, тайзны цогц болж, дэлхийн сонгодгуудын хэмжээнд хүрэх дуурь хэмээгч жанрын эхний цифрийг бичиж байснаа мэдсэн болов уу? Үүнээс хойш гурван зууны дараа буюу 1942 онд Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Б.Дамдинсүрэн, ЗХУ-ын нэрт хөгжим судлаач Б.Смирнов нар “Учиртай гурван толгой” дуурийг анх удаа олон нийтэд толилуулсан түүхтэй. Монголын дуурийн урлагт суулгасан үр нь боловсорч, монгол дуурийн дуучин сонгодгуудын мөрөөдөл болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын XIV уралдааны дэд тэргүүн байрын эзэн болж, удаах жилдээ 18-32 насны 1000 орчим дуучид оролцдог Опериалаг түүчээлж, хамгийн сүүлд гэхэд алдарт тенор асан Франсис Винасын нэрэмжит дуурийн дуучдын шалгаруулалтаас дэд тэргүүн, тусгай байрын шагналуудыг хүртэнэ гэдгийг тэд төсөөлж суусан болов уу?

Бид бүгд л ирээдүй хойчдоо сайн сайхныг хүсэн сүсэлж, төсөөлөн боддог. Чухамдаа бидний ахас ихэс, өвөг дээдсийн маань ерөөл залбирлын биелэл нь өнөөгийн бид гэж ч болох юм. Төсөөлөл биелэлээ олно гэдэг гайхамшиг… Сонгодог урлагийн тайз өндөр, гэсгээл хатуу, хууль нь чанд, “гэрчүүд” нь үнэнч. Эрэмгий зориг, цуцаж няцашгүй байдлаараа онцгойрч яваа дуурийн дуучин Э.Амартүвшинд аргил, тослог хоолой нь төгс зохирсон мэт. Түүнтэй ярилцсан энгүүн яриаг танд өргөн барихын ялдамд түүнийг би амьд зэмсэг хэмээн нэрийдье. Хүн зэмсэг…

 

Зоригтын Энхмөнх. Опериала уралдааныг зохиогдож байх үед зарим монгол хүмүүс онлайнаар үзэж байсан санагдана. Уралдаанд шүүгчид олон хэлбэрээр, ялангуяа ноот бүрийг нарийн шүүлтүүрээр шүүнэ. Харин тайзан дээр бол та үзэгчдэд зориулж дуулна. Энэ хоёрын ялгаа нь юу вэ?

Энхбатын Амартүвшин. Хоёулаа л амаргүй. Уралдаанд байр эзлэхийн тулд өндөр хариуцлагатай байх ёстой, бүхий л талаараа алдаа гаргах “хориотой”. Тэр утгаараа физиологи, сэтгэл зүйдээ аль алинд нь өндөр ачаалал өгдөг. Харин дуурьт дуулах үед зохих хэмжээнд дуулахгүй бол намайг хасаад хаячихна гэсэн сэтгэлгээ байхгүйгээрээ уралдаанаас ялгаатай. Тэгээд ч бид олуулаа дуулж хөгжимддөг болохоор ч тэр үү, харьцангуй тайван, басхүү зоригтой ханддаг.

З.Э. Дэлхийн сонгодог дууриудаас гадна “Учиртай гурван толгой”, “Ламбугайн нулимс”, “Чингис хаан” гэх мэт монгол дууриудын гол дүрийг та бүтээсэн. Ер нь монгол дууриуд таны хоолойн цараа, ур чадварыг бүрэн харуулж чадах юм уу?

Э.А. Баритон хоолойн /өөрийнх нь хоолойн төрөл/ боломж бололцоо, эр чадлыг харуулсан, хүч шавхсан дууриуд гэвэл би юун түрүүнд гадны сонгодгуудыг хэлнэ. Гэхдээ тэдгээрээс дутахгүй том хэмжээний сайхан дууриуд манайд бий. “Учиртай гурван толгой” бол манай үндэсний ууган дуурь. Мөн барууны дууриудтай эн зэрэгцэхүйц чадал шаарддаг дүр гэвэл Х.Билэгжаргалын “Ламбугайн нулимс”-ын Лодонгийн дүр. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэлгээ, дуурь доторх амьдрал, жүжиглэлт гээд бүхий л талаараа хамаг байдгийг шавхаж, ёстой л хүнийг жинхэнэ утгаар нь дуулуулж чаддаг. Манайхан үүнийг “бүтэн дуулна” гэж ярьдаг юм. “Чингис хаан”-ыг ч гэсэн би чадал шаардсан дуурь гэж боддог.

З.Э. Дуу, романс гэдэг дуулаачийн хувьд хамгийн жижиг атлаа их ур дэм шаарддаг жанр. Та дуурь, романс хоёрын алинд нь илүү дуртай вэ?

Э.А. Бүгдэд нь л дуртай. Сайхан дуу дуулах дуртай. Романсын дайтай дуулагдаж чадахуйц гайхалтай монгол дуу зөндөө байна. Романс нь хэмжээний хувьд жижиг мөртлөө болж буй үйл явдал, утга санааныхаа далайцаар их өргөн. Харин ари бол дуурийн гол дүрийг илэрхийлэх үндсэн хэлбэр гэж хэлж болно. Хамгийн сайхан хэсэг нь ч ари юм.

З.Э. Театрын дуучид шаргуу цагийн хуваариар ажилладаг. Аливаа нэг дүрийг бий болгох хугацааг хэмжиж болох болов уу?

Э.А. Дүр болгон харилцан адилгүй. Зарим дүр хүнд сууж өгөхгүй нэлээд цаг авах нь бий. Сайн бэлтгэл сургуулилт хийж, дүрээ чанартай хүргэе гэж бодоход хамгийн багадаа жилийн хугацаа орох болов уу. Үүнээс бага хугацаанд дүр бүтээнэ гэдэг бэрх дээ.

З.Э. Дуурь бол тухайн нэг цагт бүтээх амьд урлаг. “Амьд”-аар тоглоно гэдэг уран бүтээлч, сонсогч хоёрын хэн хэнийх нь хүчин зүтгэлийн үр дүнд бий болдог зүйл шиг. Таны хувьд сонсогчоо голох тохиолдол гардаг уу?

Э.А. Үзэгчид гэдэг олон. Түүнээс гадна хүн бүр давтагдашгүй. Тэдний сонирхол ч мөн адил давтагдашгүй. Ямарваа үзэгч тоглогдох гэж байгаа бүтээлийн талаар мэдлэгтэй, мэдрэмжтэй байж гэмээнэ дуурьтай холбогдож чаддаг. Түүнээс биш дуурийг огт үзэж сонсоогүй үзэгч тэндээс юм ойлгохгүй шүү дээ. Миний анзаарснаар, манай үзэгчдийн дийлэнх нь социализмын бодлогын нөлөөгөөр бага залуугаас нь анги хамт олон, албан байгууллагаар нь дуурь үзүүлсний үрээр бий болсон, мөн гадны театруудад дуурь үзэж байсан хүмүүс. Тийм үзэгчдийг харахад сайхан агаад үзэж буй уран бүтээлийнхээ дотор орж, огшиж, уярч, уярсандаа нулимс унагаж суугаа нь үзэгддэг.

З.Э. Өдгөөг хүртэл бүтээсэн дүрүүдээс дотоод мөн чанараараа танд хамгийн ойр нь ямар дүр вэ?

Э.А. Дуурийн театрт ороод тав дахь жилдээ ажиллаж байна. Энэ хугацаанд нийт 6-7 дуурийн гол дүрийг бүтээжээ. Өөрийгөө дүгнэж хэлэх нь хаашаа юм. Тэр дүрийн тийм зан төрх, туулсан амьдрал нь минийхтэй адил гэж шууд оноох боломжгүй. Яах вэ, дүрээ бүтээж дотор нь амьдрахад дотоод мөн чанараараа хамгийн дөхөм нь “Ламбугайн нулимс”-ын Лодон, Ж.Вердийн “Риголетто” дуурийн Риголетто алиа салбадайн дүр юм байна. Хүнийг амархан өрөвддөг ч юм уу, даруу, уян байдлыг харуулах сэтгэл хөдлөлүүд нь надад ойр тусдаг юм болов уу.

З.Э. Д.Жаргалсайхан, Ц.Пүрэвдорж, П.Ганбат гээд үе үеийн алдартай басс, баритон хоолойтнууд бий. Одоо үе бол таны үе. Ер нь монгол дуучдын ирээдүй танд хэрхэн харагддаг вэ?

Э.А. Авьяас гэдэг дундаршгүй зүйл. Ялангуяа монголын ард түмнээс ямар ч авьяастай хүн төрж болно. Төрсөөр ч ирсэн. Оросын томоохон тайзууд дээр дуулж асан алтан үеийн мундаг дуучид бий. Тэднээс зөвхөн өөрийнхөө хоолойн дээр жишээ аваад ярихад, монгол баритоныг анхлан дэлхийд дуурсгаж чадсан агуу их Ганбат агсаныг дурсахгүй байхын аргагүй юм. Түүнийг бид шүтэн биширч, хүндэтгэж явдаг. Социализмын үед нийгмийн хаалттай байдлаас улбаалан манай дуучид хөгжингүй орнууд руу явж дуулах боломжгүй шахам байсантай холбоотойгоор алдар нэр нь төдийлөн түгээгүй гэж хэлж болно. Одоо бол цаг сайхан болжээ. Бид азтай хүмүүс. Аль ч улсын тайзан дээр шалгуулаад дуулах эрх бидэнд нээлттэй байна. Тийм учраас өнөөдөр монголын залуучууд гадаадын томоохон уралдаануудад оролцож, тайзан дээр нь дуулж, хүмүүсийн анхаарлыг татах боломжтой болсны хэрээр чанар чансаа нь шалгагдаж, хэмжүүр нь өндөрсөж байна. Ар араасаа түрэн гарч ирэх сайн дуучид олон байгаа нь ч өрсөлдөөнийг бий болгоно. Ер нь ирээдүйд монголын дуучид улам л чангарах байх.

З.Э. Таны бага нас малын бэлчээрт өнгөрсөн гэхэд болно. Дуурийн урлагт сургалт чухал. Өнөөдрийн Амартүвшинг буй болгоход Ц.Ерөө багшийн гавьяа багагүй бий. Түүнчлэн, таны өөрийгөө эрсэн эрэл хайгуул ч хувь нэмрээ өгсөн нь дамжиггүй. Харин энэ хоёрын аль нь илүү хувь эзлэх бол?

Э.А. Ямар ч хүн авьяас, чин хүсэл хоёрыг тээгээгүй цагт амжилтанд хүрэхгүй. Би бол дуурийн дуучны мэргэжлээр эргэлт буцалтгүй замнахаар шийдсэн хүн. Ер нь тууштай явсан хүн л амжилтанд хүрдэг байх. Өвөг дээдэс, ижий аав, нутаг уснаас минь өгсөн авьяас билэг, эрч энергийг энд тэмдэглэн хэлэх нь зүйн хэрэг. Үүн дээрээс, тэр сайхан юмыг засч янзалдаг, замыг нь тавьж өгдөг хүмүүс байгаагүй бол бас л өрөөсгөл болно. Үүгээр би, хоолойг минь сайхан болгож өгсөн багшийгаа хэлэх гээд байна л даа.Учрал гэж байдаг шүү дээ… Бусдыг үгүйсгэж байгаа юм биш шүү, гэхдээ би Ерөө багштайгаа хувь зохиолоор учраагүй бол ямар дуучин байх байсан бол гэж боддог. Үүнийг би аз гэж хэлнэ. Миний багш шавь нарынхаа хоолойг эвдэлгүй хөгжүүлж, яг өөрийнх нь онцлогоор залж чаддаг гайхалтай хүн. Монголын маршийн агуу хаан гэж өргөмжлөгддөг Цэрэнпил гуайн охин Ерөө багш маань алтан үеийнхэнтэй хамт дуурийн театрт насаараа дуулсан хөдөлмөрч нэгэн.Тэгэхээр миний хүсэл зориг, хүч хөдөлмөр, багшийн маань хүсэл зориг, хүч хөдөлмөр тал талаасаа тэнцүүхэн нэгдэж, нэг сайхан юмыг бий болгож дээ. Бас Б.Солонго багшдаа би их баярлаж явдаг. Намайг их сургууль дүүргэсний дараа ажлын талбарт гардаж авсан хүн. Түүний гараар орж, олон томоохон уралдаанд бэлтгэж, заримд нь хамт явсаар ирсэн.

З.Э. Дуучдын тухай ярихад концертмейстер1 гэдэг эрхэм мэргэжлийн талаар дурдахгүй байхын аргагүй. Дуучин хөгжимчин хоёр удаан хугацаагаар хамтран бэлдээд, тайзан дээр яг нэг хүн шиг тоглох учиртай. Солонго багш та хоёрын хамтран ажилладаг түлхүүр арга барил чухам юу вэ?

Э.А. Дуучин, концертмейстер хоёр хоёулаа л чадварлаг байх ёстой. Би сайн дуулж байх ёстой, Солонго багш ч надад сайн зөвлөж, зохиолыг сайн хөгжимдөж байх хэрэгтэй. Магад би сайн дуулж байхад, хөгжимчин нь сайн зөвлөхгүй, эсвэл хангалттай сайн авч явж хөгжимдөхгүй байх аваас сайн бүтээл төрөхгүй. Түүнийг би дуучидтай ажиллах, бүтээлийг нь хөгжимдөх, байгаа бүхнээ гаргаж үзүүлэх боломжийг тухайн дуучиндаа олгох зэрэг өндөр чадамжтай мэргэжилтэн гэж боддог. Дуурийн дуучин бидний хувьд тэд асар чухал хүмүүс юм шүү.

З.Э. Таны дууны өнгийг аргил, тослог гэцгээх юм. Таны доторх хөгжимлөг байдал юунаас эхтэй гэж боддог вэ?

Э.А. Хөгжимлөг байдал гэдэг цаанаасаа өгөгддөг зүйл байх. Сонсгол, ритм хэмжээ сайтай байхаас гадна тархины ажиллагаа, сэтгэх чадвар, далайц, үүнээс гадна сэтгэл зүрх нь мэдрэмжтэй байх учиртай болов уу. Манайхан авьяас гэдгийг билэг танхай байдал, эсвэл орж гардаг онгодоор бодож яриад байдаг… Хөгжимлөг байна гэдэг нь амьдралыг олон талаас нь харж чадах мэдрэмж, халуун сэтгэлийн нийлбэрээс бүрдэнэ. Сайхан нутаг ус ч үүнтэй холбоотой гэж боддог.

З.Э. Орчин үеийн дуурийн дуучид төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна л даа. Зарим нь орон орны театруудад дуулах төлөвлөгөөгөө бүтэн жилээр гаргасан байх жишээтэй. Таны хувьд менежментийн тал дээр хэрхэн ажиллаж байгаа вэ?

Э.А. Би ОХУ-ын “Смол Арт” агентлагтай хамтран ажилладаг. Захирал нь Сергей Молчанов гэж хүн бий. Миний сайн найз. Сайхан ч хүн. Тэр хүн миний гадаадын тоглолт, уралдаан тэмцээний санал, зохицуулалтыг цогцоор нь хийж ажилладаг юм. Тэр нь надад таалагдвал би зөвшөөрнө, үгүй бол татгалздаг гэрээтэй.

З.Э. Дуучны хувиар та дуугаа эсвэл дүрээ хэн нэгэнд онцгойлон зориулж байв уу?

Э.А. Ёстой тэгж байгаагүй юм байна. Хэн нэгэнд дуугаа зориулна гэвэл хайрлаж дурласан хүндээ л зориулах байх даа. Бид чинь ээж хүү, ах дүү, ноён зарц гээд янз бүрийн дүрд харилцан адилгүй хувирна. Бодит амьдрал дээр үзэл бодлын зөрчилтэй хүмүүс ч хоорондоо таарч дүр бүтээж болох бөгөөд тайзан дээр бид үүнийг умартаж, зохих сэтгэл хөдлөлийн илрэлүүдийг үзүүлэх учиртай. Хэн нэгнийх нь ар гэр, хувийн амьдралд бэрхшээл тохиолдсон байлаа гэхэд театрын үүдээр орж ирэхдээ тэр бүхнийгээ хаалганы цаана үлдээсэн байх бичигдээгүй зарчмаар ажиллана. Ягаан байшинд орж ирээд л бүх зүйлийг мартаж, уран бүтээлдээ умбаж, хөөрч дэвэрсэн хүмүүс явна даа.

 

1- Концертмейстер буюу тэргүүн хөгжимчин- Н.Жанцанноров- Хөгжмийн онолын нэр томьёоны хураангуй тайлбар толь, УБ хот. Түүнчлэн аливаа дуучин хөгжимчинтэй хамсран хөгжимдөх төгөлдөр хуурчийг ийн томьёолох нь бий. Энэ тохиолдолд төгөлдөр хуурч нь зөвлөж зааж байдгаараа үүргийн хувьд хоршин хөгжимдөхөөс ялгарна.

З.Э. Дүр бол сэтгэл хөдлөлийн илрэл. Та сэтгэл хөдлөлөө хэрхэн удирддаг вэ?

Э.А. Залуу хүн болоод ч тэр үү, зарим тохиолдолд контрол алдах тохиолдол байдаг шүү. Тайзаа үнэн сэтгэлээсээ мэдрээд уйлахаар хүний хоолой гарахгүй байх талтай. Риголеттогийн дүрийг анх удаа бүтээж байхдаа сэтгэлээ хэт гүнд нь хадчихаад, охиноо тэвэрч суугаад дуулдаг хэсэгт жинхэнээсээ нулимс дуслуулахад хоолой сайн гарч өгөхгүй байсан санагдана. Иймээс сэтгэл хөдлөлийг барьж байх шаардлагатай. Барихыг л боддог доо. Ер нь амьдрал дээр ч гэсэн сэтгэл хөдлөлөө аль болох дарах хандлагатай, бухимдсанаа олонд харуулахгүй, дотроо өөрийгөө тайвшруулж, бясалгаж бодно шүү.

З.Э. Таны дотроос хашхирч байдаг дуу хоолой, зарчим юу вэ?

Э.А. Хүн бүрийн л дотор ийм зүйл оршдог байх. Би өөрийгөө чадна л гэж боддог. Чадах ч ёстой. Гэхдээ хэт муйхарлаад өдөр шөнөгүй бодож, хүн олонтой барьцаж атаархаад байдаггүй л дээ. Давах ёстой даваагаа давж, дуугаргах ёстой ноотыг би дуулах ёстой л гэж боддог.

З.Э. Хэрвээ дараагийн төрөл гэж байдаг бол та хэн болж төрөх вэ?

Э.А. Дараагийн төрөл гэж байдаг бол одоо амьдарч байгаа хүмүүстэйгээ л хамт төрмөөр байна. Аав ээж, ах дүү, хань ижилтэйгээ яг энэ газраа л төрвөл надад сайхан байна даа.

З.Э. Амьдралын утга учрыг та юу гэж боддог вэ?

Э.А. Амьдралын утга учир бол гэр бүл, ажил хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэх, эрүүл энх орших. Өвчин, зовлон үүсгэх зүйлийг хүн өөрөө л хийдэг гэдэг. Тиймээс өвчин зовлон, гуниг харуусал, муу муухай юмсын эсрэг оюун ухаанаараа тэмцэж амьдрах нь амьдралын утга учир юм болов уу.

547387_558288150878259_1249978442_n

Цэндийн Батчулуун /Монгол Улсын Ардын жүжигчин, “Морин хуурын чуулга”-ын уран сайхны удирдагч, удирдаач, профессор, Хөгжим бүжгийн коллежийн морин хуурын багш/

1001010_10151704083323114_422017286_n

 /Гоодаль №53-т нийтлүүлсэн ярилцлага/

Хүний биеийг олж, хорвоогийн тоосыг хөдөлгөн, түүгээр нь түүх бичигдэнэ гэдэг хувь тохиол. Эрин үеийг удирдан чиглүүлж, ирээдүйн зүг чигийг хүн төрөлхтөнд олгохоор Бурхан бидэнд удирдагч нэгнийг илгээдэг гэдэгт би итгэдэг. Удирдагч бол зорилгын төлөө дуудагдсан нэгэн.

Нэгэн цагийн түүхийг бичүүлж, түүгээр нь бид ивээгдэн тэтгэгдэх хувийг Ц.Батчулуун гэгч эрхэм нэгнээр дамжуулан хүртээл болгох ховор цагт бид мэндэлжээ хэмээн түүнтэй ярилцах үедээ бодон суулаа. Аз, ивээлийг их хөдөлмөрөөр угтан тосдог, ерөөл гэдэг хөлсөө дуслуулсны шагнал юм гэдгийг амьдралаараа баталж яваа монгол соёл, морин хуурыг дэлгэрүүлэх их үйлсийн эзэн болсон түүгээр бид бахархах учир бий.

Хуур дагасан амьдрал- түүний дуудлага…

 

Зоригтын Энхмөнх Та алдарт Гомбожав, Бууран гуайгаас эхлээд Уламбаяр гээд үе үеийн урлаачдын хуураар хуурдаж ирсэн. Аливаа хөгжмийн зэмсгийг сонгодог хэмжээнд хүртэл нь хөгжүүлэхэд хөгжмийн зэмсэг, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин гурвын аль нь чухал юм бэ?

Цэндийн Батчулуун Аливаа юмсын хөгжлийн зүй тогтол нь ганц хүчин зүйлээс хамаардаггүй, харилцан шүтэлцээтэй оршдог. Хөгжмийн зохиол үгүй бол хөгжимчин хүн юу тоглох вэ? Сайн зохиолыг сайн зэмсгээр хөгжимдөхгүй бол мөн л учир дутагдалтай. Зохиол гэдгээ юу гэж үзэх вэ гэдэг бас нэг хэрэг. Монголын уламжлалт ардын урлагийн тухай ярихад одоогийн сая таван зуун километр хавтгай дөрвөлжин талбай бүхий Монгол улсын тухай биш, ерөөс энэ улс туурга улсаа байгуулснаас хойших дөрвөн зүг найман зовхисын зах хязгаарууд нь хаа хүрч байснаар авч үзэх хэрэгтэй юм. Ингэхлээр энэ их өргөн хүрээтэй асуудал болно. Нутаг ус, аймаг хошуудын онцлогоос шалтгаалах язгуур хөгжмийн бүтээлүүд орон нутгийнхаа байгаль, уул усыг магтан дуулсан гээд янз бүрийн агуулга, хэлбэртэй байдаг. Түүх судлаачдын судалбар ажлуудад Хүннү улсын үеийн хөгжмийн зэмсэг сэлтийн тухай бичсэнээс үзэхэд дуу хөгжим, хөгжмийн зэмсэг зэрэг нь монголын ард түмний соёл, ахуйтай салшгүй холбоотой байсаар ирсэн нь тодорхой харагддаг. Ингэхдээ тухайн ястанууд тус тусын онцлог, хэлбэр хийц бүхий зэмсгүүдийг хэрэглэж байсан байдаг. Их Юань улсын үед төрийн ёслолын 412 хүнтэй Төрийн их найрал хөгжим байсан тухай бичсэн байдаг. Хөгжим судлаач Бадрах гуайн үзэглэсэн Монголын хөгжмийн түүхийн номоос үзвэл Их Юань улсын үед төрөл бүрийн хөгжмийн зэмсгүүд байсан авч өнөө цагт бидэнд уламжлагдан ирсэн нь тун цөөн байна. Гэлээ гэхдээ, энэ цөөн тооноос шавхагдашгүй их ундарга гарч байгааг өвөг дээдсийн маань бидэнд үлдээсэн гайхамшигт өв гэлтэй. Бидний ойлгож байгаагаар, тэр үеийн хөгжмийн зэмсгүүд одоогийн азийн орнуудаар тархсан гэж үзэх үндэслэлтэй. Цохивор хөгжим гэхэд л чулууны аймаг, төмрийн аймаг гэх мэт төрөл зүйлийн задаргаатай нь одоогийн Хятад, Япон, Солонгост буй зэмсгүүдтэй нэлээд төсөөтэй. Уламжлал шинэчлэлийн асуудал өөрийн чинь асуусан гурван зүйлтэй гурвуулантай нь хамаатай.

З.Э. Энэ бүгдийг та алган дээрээ тавьчихсан юм шиг л харж байгаа байх. Морин хуурын хувьд чухам аль нь давуу хөгжүүлээд байх шиг байна?

Ц.Б. Урлаг соёл гэдэг маань зөвхөн гүйцэтгэл биш, хэрэглээний, арилжааны чанартай эд. Бидний ойлгодгоор маш сайн хөгжмийн зохиол гэдэг бол хэдэн зуун жилийг туулан үлдэж хоцорсон, өрнийн дэгээр зохиогдсон бүтээлүүд. Өрнийн хөгжмийн зохиолчдын түүхээс харвал, хааны ордны болоод сүмийн хүрээнд туурвилаа хийж байсан байдаг. Тансаг хэрэглээтэй холбоотойгоор гэж би хэлэх гээд байна л даа. Тэгэхээр тансаг хэрэглээ гэдэгт үнэлгээний асуудал байж л таарна. Жишээ нь, Италид А.Страдиварийн урласан олон зуун жил хадгалагдаж ирсэн хөгжмөөр том том уралдаануудын ялагчид тоглох эрхтэй болдог гэх мэт уламжлал байгаагаас үзэхэд суурин иргэншилтэй улс орнууд соёлоо маш сайн хадгалж үлдсэн байдаг. Харин нүүдэлчний соёлтой бидний хувьд бичгийн соёл, шашин шүтлэгээ хадгалж үлдсэн боловч үүнээс бусад соёлоо өөр улс орнуудад үлдээчихсэн юм шиг санагддаг. Төрийн гэх тэдгээр олон хөгжмийн зэмсгүүд нийслэлээ “урагшаа” нүүлгэх үед тэнд очоод, одоогийн монголын нутаг дэвсгэр дээр ахуйн хэрэглээний хөгжмийн зэмсгүүд нь үлдсэн юм болов уу гэж би бодож явдаг юм. Бид шавь сургалт, гэрийн сургалт гээд ярьдаг. Нутаг усныхаа алдартай нэгнийг гэр орондоо урьж залан, хадаг яндараа барьж шавилдаг гэрийн сургалт. Үндэсний хөгжим ч үүнд хамаатай. Би өөрөө хөгжмийн судлаач биш учраас нарийн нягт бичсэн түүх олж үзээгүй. Зөвхөн том хөгжимчдийн ярианаас л энэ мэтийг сонссон. Г.Жамъян багш маань “Бидний хуурдах гэж юу байх вэ. Манай багш агуу хөгжимчин байсан” гэж ярьдаг байлаа. “Юу нь агуу байсан юм бэ?” гээд асуухаар “Найранд уригдаж, оргил үед нь хуураа татахад хуруу нь ч харагдахгүй тийм сайхан хуурддаг нэгэн байсан. Найрын төгсгөлд хуурч, хөгжимчдийг хүндэтгэн дайлж, хоймортоо залж, найр нэлээд хавтгайраад ирэхийн цагт шавь нар нь тэр хууран дээр нь татаж сурдаг байсан” гэж ярьж билээ. Хуур гэдэг нь утгын хувьд хөгжимдөх, татах, хэрдэх гэсэн үгнээс гарвалтай. Баруун Монголд эх-хэл гэдгээс гарвалтай икэл хуур гэж нэрийдсэн байдаг бол төв халхад морин хуур гээд, зүүн нутаг руугаа шоор хэмээн нэрийдсэн байгаа юм. Морин хуур гэдэг бол нэлээд сүүл үеийн ойлголт. Зэмсгийн хувьд адууны цавины хамгийн нимгэн арьсаар эсвэл ямааны арьсаар царыг нь ширлэж, адууны сүүлний хялгасыг туг тугаар нь авч, эр эмээр ялган угаагаад, сунгаж хэрэглэдэг байсан. Нэгэн удаа бид Япон явахдаа хааны дэргэд хөгжимдөн цалинждаг хөгжимчнийг харж байлаа. Монголд Богд хаанаас хойш хаант засаг үгүй болсон учир урьд цагт ямар дэгээр явдаг байсан тухай баримт ховор. Магадгүй найр наадмын хэлбэрээ хадгалсан байх. 1950-иад оны үед Монголын Хоршоод гэсэн том хөдөлгөөн байсан. Энд чиний хэлсэн Д.Бууран гуай ажиллаж, хуурыг модон цартай болгож үзсэн байгаа юм. 1967 онд Эстони улсаас хийл урлаач Денис Яровои гэдэг хүнийг урьж, морин хуурыг хөглүүлж, урд талд нь нүх гаргах зэрэг өөрчлөлт хийсэн гэдэг. Дуу хөглөгөөний тал дээр бид огт хоосонгүй байсан нь ширэн цартай байхдаа хуур маань ард талдаа дуу гаргах нүхтэй байснаас харагддаг. Үүний зэрэгцээ Г.Жамъян багш өөрөө морин хийлч байсныг мартаж болохгүй. Тийм ч учраас тэрбээр эл хөгжмийн зэмсгээр тоглох бүтээлүүдийг хуурт зохицох учиртай хэмээн бодсон шиг байгаа юм. Хөглөгөөг цэгцэлнэ гэдэг маань өгсөх давхцалаас /обертон/ гадна чалх /регистр/, царааг /диапазон/ тодорхой шатанд гаргаж өгнө гэсэн үг. Ингэснээр хуурын хүнгэнэх дуу алдагдах аюул давхар бий болсныг үгүйсгэхгүй. Үүнээс гадна бид одоо цагт хялгасаа морины сүүлээр хийхээс татгалзан, нийлэг сатурк татах болсон нь эгшиглэгээгээ /тембр/ алдах хандлагад нөлөөлсөн. Чингэхлээр, дээр үед хуурын хөглөгөө дөрвөц /кварт/, тавуул /квинт/ зайтай болохоос нот нь яг таг фа-си бемоль биш, дуучинтай хуурдахдаа дуучиндаа тааруулж хөглөдөг байсан байх нь. Монголчуудын нэг алдаа нь сайн юм руугаа тэмүүлэхдээ хэт хошуурдаг байдал. Улаанбаатараар дүүрэн жийп машин байна. Зам муутайгаас ч юм уу, эсвэл ядуу харагдах гээд байдаг уу. Зэрэгцэж хөгжих ёстой хоёр зүйлийн нэг рүү нь туйлширч, нөгөөг нь үгүйсгэх хандлага бидэнд ажиглагддаг. Бид эдгээр асуудлын алинд нь ч шинжлэх ухаанч гаргалгаа хийж чадахгүй байна. Зэмсэгт стандарт тогтоож, багажаар хэмжиж чадахгүй л сууна шүү дээ. Манайд лимбэ, бишгүүр, эвэр бүрээ, морин хуураас бусад зэмсгийг импортоор оруулж ирж байна. Хөгжим анхандаа бүтээл шиг харагдах авч цаанаа хэрэглээний шинжтэй. Хаана сайн зэмсэг байна, тэндээс л хөгжимчин хүн худалдаж авна. Өөрсдөө хөгжмийн зэмсгээ урлах нь маш чухал. Дэлхийн юмыг дэлхийнхтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээнд урлах хэрэгтэй. Бидэнд бодлого хэрэгтэй байна. Үндэсний брэнд, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих ёстой. Энэ нь эргээд мөнгөтэй холбогдоно.

З.Э. 1971-1985 онд УАДБЧ-д хөгжимчнөөр ажилласан тань Морин хуурын чуулгыг байгуулахад нөлөөлсөн үү. Шийдвэрлэх ямар хүчин зүйл таны хувьд чуулга байгуулах ажлыг давалгаалуулах боломж бололцоог бий болгосон бэ?

Ц.Б. Аливаа хүн зорилготой байх хэрэгтэй. Зорилгодоо хүрэх алхмуудыг хийх хэрэгтэй. Гэхдээ надад морин хуурын чуулга байгуулъя гэсэн зорилго анхнаасаа байгаагүй. УАДБЧ-д байх үедээ дуу зохиох гэж оролдож байлаа. Арваад дуу бичсэнээс “Цэрэг эрийн гэргийн дуу”, “Цэрэг эрийн гэргийдээ дуулсан дуу”, “Хөгжмийн эгшиг” гээд гурван дуу нь тухайн үедээ овоо нэрд гараад байлаа. Эдгээр нийтийн дууг амралтан дээр, найрлан цэнгэх үедээ дуулах нь элбэг байв. Төрийн хошой шагналт, МУАЖ, хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж багш тухайн үед тэтгэвэртээ гарчихсан, АДБЧ-аар байнга ирдэг байлаа. Нэг өдөр багш намайг дуудаж, зохиосон дуунуудыг маань сонсъё гэлээ. Намайг ажиглаад байдаг байсан хэрэг. Тэгээд дуунуудыг маань сонсоод “Арваас гурав гэдэг чинь сайн байна шүү. Мундаг хөгжмийн зохиолч болох нь ээ” гэж магтаж билээ. Мөөеө багшаас ийм үг сонсоно гэдэг тун баярлууштай хэрэг. Тэгснээ Мөөеө багш “Би 100 дуу зохиосон. Түүнээс 10 нь л хүмүүст хүрлээ… Гэхдээ би чамд нэг юм хэлье. Танай тэр Г.Жамъян багш чинь сахиустай хүн шүү. Тийм хүнийг л дагавал сайн шүү” гэж билээ. Бидний үед бурхан шүтээн гэж байгаагүй болохоор сахиусыг эцэг эхээс улбаалж ирсэн, хүзүүндээ зүүдэг юм л гэж ойлгодог байлаа. Тэгээд багшийнхаа үгнээс битгий гараарай гэсэн үг юм байна гэж ойлгож, тэр цагаас хойш хөгжим, дуу зохиоход бус, морин хуурандаа илүү их анхаарал төвлөрүүлэх болсон. 1978 онд Үндэсний хөгжимчдийн улсын уралдаанд оролцоход манай хөгжмийн тулгын гурван чулууны нэг, Төрийн хошой шагналт, МУАЖ Б.Дамдинсүрэн гуай шүүгчээр ажиллаж байв. Дүнгийн хурал дээр “УАДБЧ-ын лимбэч Бадам гээд байна. Түүний лимбэдсэн “Дөрвөн цаг” уртын дуу, уралдаанд түрүүлсэн морин хуурч залуу Батчулууны хуурдсан “Уяхан Замбуутивийн наран” хоёр бүтээлийг сонсоод өөрийн эрхгүй багш нараа дурслаа. Өвгөн Цэрэндорж багш, Жамъян багш хоёр үнэхээр сайхан шавь нар бэлджээ” гэж билээ. Үүнийг сонсоод хэчнээн их баярласан гэж санана. Тухайн үед залуу, мунхаг байсан учраас намайг магтлаа гэж бодохгүй юу. Угтаа бол намайг биш, багшийг маань магтсан хэрэг. Тэгэхээр зэрэг миний сахиустай хүнийг дагана гэсэн итгэл үнэмшил маань батжаад ирнэ биз? Энэ бол хоёр дахь хүчин зүйл юм. Ингээд би 1985 оны сүүлээр ХБДС-д ховор азтай тохиолоор Жамъян багштайгаа зэрэгцэн багшлахаар боллоо. Багш хажууд байхаар сүрдэнэ. Багшийн хэлсэн үгийг хууль мэт дагана. 1988 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээр багш утас цохиж байна. ӨМӨЗО-оос ирсэн хуурчтай намайг танилцуулна гэнэ. Урьд дуулаагүй Чи Булаг гэдэг хуурч гэнэ. 1950-иад оны сүүлээр хоёр орны харилцаа сайн байх үед Жамъян багш Улсын филармонийн симфони найрал хөгжмийн хамтаар БНХАУ-д айлчилж тогложээ. Тэгэхэд нь Хятадын оркестрт угалзан бүрээ тоглодог Сан Дүрин гэгч багшийн аялан тоглолтын дөчөөд хоногийн хугацаанд хуур тоглохыг дагалдан сурч л дээ. Тэрбээр хожим нас барахаасаа өмнө гарын шавь болох Чи Булагтаа “Та нарын морин хуурын жинхэнэ том эцэг бол ар Монголын Жамъян хуурч юм. Чи заавал очиж золгоорой” гэж захисан гэдэг. Ийнхүү Чи Булаг нэгэн өвлийн өдөр ирсэн нь тэр. Тэрбээр Төв аймаг, Улсын Филармони, ХБДС гэсэн гурван газар тоглолт толилуулж, манай багш нартай харилцаа холбоо тогтоогоод нутаг буцсан юм. Чи Булагийн баруун гарын нумын барил нь түүний үндсэн давуу тал. Түүгээр хурдан, удаан зохиол хөгжимдөж буй арга барил нь их зөв, хялбар байсан. Урьд нь бид атгаж барьдаг байхад бугуйгаа хөдөлгөхөд учир дутагдалтай байсан юм. Ингээд түүнээс нь бид суралцаж, багштайгаа ярилцаж, ерөөсөө Чи Булагийн энэ арга барилаар явъя гэж шийдлээ. Хятад маягийн зохиолууд түүний урын санд байхад, Зөвлөлтөөс уламжилсан өрнийн сургалт манай давуу тал болж байлаа. Энэ бааз суурь манайд нэгэнт сууриа олсон учир түүнд тулгуурлах нь зүйтэй гэж бодсон. Энэ үед Н.Жанцанноровтой ярилцаж Хөгжмийн холбоонд санал тавьж, улмаар “Алтан намар” хөгжмийн баярыг тохиолдуулан чуулгаа байгуулах санаатай байтал төд удалгүй Чи Булаг биднийг урьж, Өвөр Монголыг зорилоо. Тэнд тэр “Тахь” нэртэй морин хуурын чуулга байгуулчихсан байсан. Өөрөө европ нот бичлэг уншдаг боловч чуулгынх нь шавь нар дандаа тоон нотоор хөгжимддөг хөгжимчид байсан. Би ХБДС-д морин хуурын чуулгын хичээл ордог байсан болохоор шавь нар, оюутан сурагчид дээрээ суурилан чуулгаа байгуулъя гэж бодсон юм. Тэгээд Хөгжмийн зохиолчдын холбооны дэргэд Морин хуурын төв байгуулж, морин хуурчдын уралдаан, түүнд зориулсан зохиолын уралдаан зэргийг зохион байгуулах санал сэдлүүд бий болсон. Үүний үрээр З.Хангалын “Морин хуур, утсан хөгжим, цохивор хөгжимд зориулсан концерт”, Ц.Нацагдоржийн “Морин хуур, симфони найрал хөгжимд зориулсан концерт” зэрэг бүтээлүүд төрөн гарсан даа.

З.Э. Морин хуурын чуулга нь эрдэмжсэн байдал, тоглох чадвар, гаргасан цомог, ном, товхимол зэрэг олон талаараа манай салбарын байгууллагуудыг яахын аргагүй манлайлж явна. Таны удирдах чадварын нууц нь юундаа байна вэ?

Ц.Б. Нууц гээд байх юм байхгүй ээ. /Инээв/ Сайныг дагавал сарны гэрэл гэдэгчлэн ямар ч хүн чадалтай, чадвартай, хүн чанартай найз нөхөдтэй байх хэрэгтэй. Нэг талаараа шавь нар маань намайг дагасан бол нөгөө талаар би тэднийг эрж хайж байсан. Тиймээс ч бид өдгөөг хүртэл бие биедээ түшиг тулгуур болсоор ирсэн. Хүн амжилт гаргахын тулд байнга суралцаж байх ёстой. Энд би дан ганц “том” хүмүүсээс сурах тухайд яриагүй. Шавь нараасаа сурах үе ч бий. Эхлээд чирж, дараа нь түрэх тохиол бий. Энэ тойрог тасралтгүй үргэлжилнэ.

З.Э. Морин хуурын мэргэжлийн сургалтын түүхийг Г.Жамъян багшаас эхтэй гэж үзвэл та мөнгөн үеийн төлөөлөл болно. Энэ хариуцлага танд дарамттай санагдаж байсан уу, эсвэл багшийнхаа амжуулаагүйг хийх боломж гэж харж байв уу?

Ц.Б. Багш хүн хүнээ танихад гаргууд байх шаардлагатай. Үүнийг би анхандаа мэддэггүй байлаа. Аяндаа туршлага суусан. Сургалтын үр нөлөөгөөр хөгжмийг хэрхэн сурч байгаагаас гадна тухайн хүн яаж задарч байгаа нь чухал. Ганцхан талыг нь хөгжүүлээд байх бус, аль болох олон талт чадвар суулгах, юунд дурлаад байгааг нь харж хөхиүлэн дэмжих хэрэгтэй. Мориор бол амыг нь татах бус, урагш чиглүүлэх юм. Одоо бодохнээ, хүн залуу байхдаа юмны учир начрыг ололгүй, аливааг бярдаж хийх гээд байдаг талтай. Тэгвэл одоо аажим аажмаар хийдэг болж байна. Хүн үхэн үхтэлээ сурдаг гэж үнэн юм байна. Хоёр удаа их том алдаж байснаа тодхон санаж байна. Эхнийх нь 1981 онд Увс аймагт болсон явдал. Би гэж дөнгөж 29 настай гавьяат болчихсон, онгироо ч байсан шиг байгаа юм. Аймгийн соёлын хэлтсийн дарга Басан гэдэг хүн намайг нуурын хажуу дахь Сагил оръё гэж байна. Тэнд мундаг татлага татдаг нэг эмэгтэй бий гээд очиж золгохоор одов. Орсон чинь тамхи татсан нэг авгай сууж байх юм. Тэрбээр өөрийгөө голонгуй, эцэг эхээс уламжилж ирсэн гээд бургасаар хийсэн тахийсан нумтай, царыг нь картон цаасаар бүрчихсэн, жигтэйхэн нарийн хялгастай нэг хуур гаргаад ирэв. Татахад нь ямар ч байсан кварт интервал хөгтэй байна. Тэгээд таттал хэчнээн сайхан дуугарсан гэж санана. Баруун гарын сугсчиж татдаг ур чадварыг авгай үзүүлж өгөх нь тэр. Нэг татахаар түлхэхээ мэдэхгүй, түлхэхээрээ татахаа мэдэхгүй явж өгч байна. Би ч хариуг нь нэг өгнө өө гэсэн шүү юм бодоод хуурыг нь аваад татах гэтэл солгой хөгтэй байх юм. Ингээд би юу ч тоглож чадаагүй. Хамаг хөлс цутгаад таарсан. Хоёр дахь нь, олон жил багшилсны дараа шүү дээ, 2010 онд Японд байхад лимбэч Лхагвагэрэл гэдэг залуугийн зуучилснаар нэгэн эмэгтэй надаас зургаан хичээл авъя гэж хүслээ. Багшлах дур нэг л төрдөггүй. Эхний хичээлийн дараа хоёр дахь хичээл орлоо. Ерөөсөө явах шинж алга. Тэгтэл надаас Н.Жанцанноровын “Цагаан суварга”-ыг заагаад өгөөч гэж хүсдэг байгаа. Дүрсхийгээд л явчихсан. Барил ч үгүй, тавил ч үгүй байж яаж тоглодог юм гэж бодоод, хичээлээ зогсоох аядаад явчихлаа. Манай Лхагвагэрэл хажуунаас “Та зөвшөөрчих өө” гээд л гуйж байна. Тэгэхээр нь гар утсан дээр нь бичиж, нотыг нь сийрүүлж, хурууны дугаарыг нь бичиж өгөөд явуулчихлаа. Тэгсэн Лхагвагэрэл “Нэгт, энэ хүн заавал танаас хичээл авна гэсэн юм. Хоёрт, монгол морин хуурыг хүндэтгэж байна. Гуравт, энэ хүн мөнгөө төлж байгаа юм чинь болохгүй нь юу байна” гэж байна. Дараагийн хичээл дээр алдаа мадагтай ч гэсэн “Цагаан суварга”-ыг дөртэй сураад иржээ. Урам ороод явчих нь тэр. Тэгээд би “Хүн суръя гээд ирэхэд урдаас нь тэгж аашлах ч гэж дээ” гэж бодож билээ. Тэр үед би өөрийгөө бас л болоогүй явна гэдгээ ухаарсан юм. Би мэргэжлийн хүнтэй ажилласаар байгаад сурчихсан, тэр нь намайг “эрхлүүлчихсэн” байсныг ингэж мэдсэн юм. Хожим нь мөнөөх эмэгтэй Лхагвагэрэл нарын журмын нөхөдтэйгөө хамсран “Цагаан суварга”-ыг найзуудын хүрээнд хөгжимдсөн гэж дуулсан. Үүнээс хойш би хөгшин хүн, залуу хүн гэж басахаа больсон. Ялангуяа хүнийг бага гэж чамлаж болохгүй. Одоо дахиад би хэзээ алдаа гаргах юм, мэдэхгүй. Хөгжмийг мэргэжил болгон эзэмшинэ гэдэг нэг хэрэг. Нөгөө талаас хөгжмийг сонирхоно, дурлана гэдэг маш том соёл.

З.Э. Морин хуурын чуулгыг үүсгэн байгуулагчийн хувьд хойч үеийнхээ талаар санаа зовнино биз?

Ц.Б. Бодож байгаа юм их бий. Б.Зоригт багшийн цохиворын чуулга байна. ХБК-ийн дэргэдэх чуулга гэдэг ч түүнээс хол давсан уран бүтээлчид шүү дээ. Морин хуурын чуулга ч хамтран ажилладаг уламжлал тогтсон. Тэднээс сурах юм их бий. Ерөөс харилцан бие биеэ хүндэтгэж, ойлголцож, суралцана гэдэг их чухал. Хүн дэргэдээ байгаа зүйлийг анзаардаггүй. Алсад орших өөр тив рүү л тэмүүлээд байдаг. Шавь нараа, залуучуудаа голж болохгүй. Тэднийг чиглүүлж өгөх л хэрэгтэй. Хөгжим зохиох, хөгжмөө засах, найруулах, бүр дуулахад нь хөхиүлэн дэмжих хэрэгтэй.

Ирэх цаг гэдэг сайжрах цаг учир анхны хийсэн хувцас, анхны хийлгэсэн хөгжим, анх тавьсан тоглолт зэргээ архивлан хадгалж, түүхээ ч бичиж байгаа. Япондоо алдартай нэгэн хамтлагийн үзэсгэлэнг үзэж байхдаа очсон газар бүрийнхээ чулууг газрын зураг дээр хатгаж цуглуулсан байсныг санаж байна. Өнгөрсөнд хийсэн зүйлээ хүн мартдаг учир түүнээс үлдэж хоцорсон юмсаа хадгалж байх хэрэгтэй юм болов уу. Анхнаасаа энэ чуулгыг би байгуулчихсан юм биш. Манай шавь нар хамтран байгуулсан газар учир цаашид хэн нэгэн хөгжимчин маань нас ахиж тэтгэвэрт гарахдаа чуулгадаа ямар нэг ажил хийгээд үлддэг байгаасай гэж хүсдэг юм. Нэг нь урын сангаа хариуцаад, нөгөө нь музейгээ хариуцаад гэх мэтээр явбал сайхан шүү дээ.

З.Э. Өдгөө дэлхийн 30 гаруй орноор явлаа. Олон сонсогч, үзэгч, танхим, удирдаачийн ард гарлаа. Эргээд Монголдоо ирээд хөгжимдөж байна. Гадны сонсогчид болон манай сонсогчдын хооронд зөрүү бий юу?

Ц.Б. Ялгаа бий. Гэхдээ сүүлийн таван жилд монголын үзэгчдийн түвшин сайжирч байгаа нь илт мэдэгдэж байна. Энэ бол мэдээллийн эрин, интернэт технологийн хурдтай шууд холбоотой. Олон сайн хөгжимчин төрж байна. Олон сайхан хамтлаг гарч ирж, төрөл бүрийн урсгалууд хөгжиж байгаа нь бахдууштай. Энэ бүхнийг бага ч гэсэн дэмжих хэрэгтэй. Энэ дунд бид нийтийн хөгжмийн боловсролын асуудал дээр алдаа гаргасан шиг санагддаг. Японд 3-16 насны хүүхдүүд хамрагддаг ҮАМАНА-гийн сургалт байдаг. Төгөлдөр хуур тоглуулж сургаад зогсохгүй хөгжим зохиох хэмжээний мэдлэг олгоно. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө мэргэжлийн биш гэж хэлдэг. Манайд болохоор хөгжмийн сургалтыг ерөнхий боловсролын, мэргэжлийн гээд хоёр хуваачихдаг. Уг нь хоёр өөр до нот байхгүй шүү дээ.

Хуучин цагийнхыг нь сайшаагаад, одоогийнхийг нь муулах гэсэнгүй. Гэвч одоогийн тоглож байгаа хамтлагуудад Соёл-Эрдэнийн үеийнхтэй харьцуулахад нот мэддэг хүн цөөн байна. Сонсголоороо тоглож байгаагаа авьяастай гэж бодно. Гэтэл боловсрол байхгүй авьяасыг дэлхий үнэлэхгүй. Энэ хоёр зүйл нэгэн цул болж, дээр нь менежмент болон бусад хүчин зүйлс нэмэгдэж байж бид дэлхийн хэмжээнд хүрнэ. Үүний сацуу, манайд акустик гэдэг юм асар их үгүйлэгдэж байна. Зөв акустиктай тоглолтын танхим манайд алга. Спортын, эсвэл бөхийн орднууд л сүндэрлээд байна. Улаанбаатарт зөв акустиктай, зөв технологиор барьсан ганцхан танхим байхад л урлагийн бид чинь учраа олчихно. Тийм газар хүмүүс зөөлөн алхдаг, аядуу дуугардаг, сонсохын таашаал эдэлж, тэр хэмжээгээр сонсгол нь хөгжиж байдаг. Төр энэ талаар сайн бодох хэрэгтэй.

З.Э. Таныхаар ямар хуурчийг сайн хуурч гэж хэлэх вэ?

Ц.Б. Хуурч хүн аль аль чадварыг эзэмшсэн байх хэрэгтэй. Ингэхдээ нэгийг нөгөөгийнх нь эсрэг тавьж болохгүй. Өөрөөр хэлбэл, урсгал бүр өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Татлагаа сайн татдаг хуурч бол сайн хуурч. Сонгодог, жаззыг тэр хэмжээнд нь хөгжимдөж байвал тэр ч бас сайн хуурч. Бид юмыг хүлээн зөвшөөрч сурах хэрэгтэй. Өөрийн сонирхолд нийцэхгүй байна гээд дугаарлаж болохгүй. Хөгжимчин хүнийг нэг, хоёрдугаар гурил адил дугаарлаж болдоггүй. Хэр таашаагдсанаараа үнэлэгдэж, тэр үнэлэмжээ дагадаг жамтай.

З.Э. Удирдагч хүн үлгэр дуурайлал үзүүлэгч байх ёстой юу?

Ц.Б. Урьд цагт тийм байх ёстой юм шиг л байсан. Одоо бол бүх юмаараа тэнцвэртэй байна гэдэг тун хэцүү. Өнөө цагт лексус унаад, түүгээрээ сайрхагч хүмүүс олширсон. Гэтэл урлагийн төлөө санаа зовж, зүтгэж, түүнд дурлаж, түүнээсээ аз жаргалыг мэдэрдэгт бидний баян оршдог болохоос өнгөн талдаа байдаггүй. Өв тэгш байдлын талаар олон юм ярьж болно. Хүн хүнийг янз бүрээр л дүгнэдэг болохоор хэнийг багшаа, хэнийг удирдагчаа гэж үзэх нь тэр хүний хандлагаас л хамаарах байх. Удирдагч хүн удирдлаган дор ажиллаж байгаа нэгэндээ магтаал шүүмжлэлийг тэнцвэртэй өгч байх ёстой юм болов уу гэж би боддог. Хорин жил хөгжмийн төлөө зүтгээд тэтгэвэрт гарч байгаа нэгнийгээ гомдоож болохгүй шиг 21-тэй яралзсан залуу хөгжимчний урмыг хугалж бас болохгүй.

З.Э. Хувь заяанд итгэдэг эсэхийг тань сайн мэдэхгүй л дээ. Морин хуур таныг олов уу, та морин хуурыг олж золгов уу?

Ц.Б. Бидэнд сайн хүмүүжил байсан. Хүний үгэнд дуулгавартай ханддаг, хүндэтгэсэн нэгнээ дагадаг чанарыг би эрхэмлэдэг. Ухаантай хүний үгийг дагасан тулдаа л хуур бид хоёр бие биеэ олсон байх. Би аливаа юмыг тэнцвэртэй байлгах талаас нь л тунгааж үздэг. Нэг тоог үржүүлж хувааж, нэмж хасаад, хэдэн янзаар бодож болно. Гагцхүү тэнцүүгийн тэмдгийн ар дахь хариу л зөв байх нь чухал.

З.Э. Танд энэ бүтээлийг л сэтгэлдээ хүртэл тоглосон гэж боддог бүтээл бий юу?

Ц.Б. Багшийнхаа хөгжимддөг ардын урт, богино дууг сурах гэж их оролдсон. Эргээд хүүхдүүддээ зааж байхдаа ихэнхийг нь авч чадаагүй юм байна гэдгээ анзаарсан. Нэг хүнийг хэтийдсэн ихээр ярих гээгүй юм шүү. Миний бүхнийг дүүргэсэн нэгэн нь тэр хүн байсан болохоор л. Намайг шавь нар маань “Саруул тал” уртын дууг сайхан тоглолоо гэдэг юм. Багш, хамт олон маань Э.Чойдог багшийн “Талын аялгуу” зохиолыг сайхан хөгжимдлөө гэдэг байсан. Алийг нь сайхан гэдгийг би өөрөө сайн мэдэхгүй юм. Бүгдийг нь л сайхан хөгжимдөхийг хичээсэн. Үзэгчид, сонсогчид л үнэлэх байх.

З.Э. Та ажил, амьдрал хоёрын тэнцвэрийг хэр сайн олж чадсан бэ?

Ц.Б. Би хүний хүүхдүүдийг таниад, өөрийнхөө хүүхдүүдийг таниагүй юм. Ар гэрийнхээ амьдралыг төдийлөн харж, анзаарч чадаагүй гэж боддог. Морин хуур хөөсөн гэх үү, карьер хөөсөн болж таарах уу… Би жирийн нэгэн гэр бүлээс гаралтай айлын ганц хүү. Тэднээс минь өвлүүлсэн хөгжмийн гэхээр өв байхгүй л дээ. Нэг хүүгээ морин хуурч болгох гэж үзээд сураагүй. Бас нэг хүүгээ хөгжимд оруулах гээд бас л болоогүй. Хөдөөнөөс шилж сонгоод ирсэн “айлын” хүүхдүүд юманд хүрсэн. Тэдний нэг нь манай Д.Түвшинсайхан /Морин хуурын чуулгын морин хуурч, удирдаач/ байна. Эрдмийн шунал байсан уу гэхээс, эдийн шунал байсангүй ээ.

З.Э. Та их зарчимч, хатуу байрын хүн шиг санагддаг. Энэ хэмжээгээр ажил төрөл тань амжилтанд хүрдэг байх. Та амьдралдаа ямар зарчим баримталдаг вэ?

Ц.Б. Тийм айхавтар нарийн зарчим байхгүй дээ. Хүнийг зөвөөр олж харах нүдтэй байна гэдэг чухал юм болов уу. Манай ажлынхан сайхан хамт олон. Бид чинь ажил дээрээ албан хаагчид шиг, амьдрал дээрээ найз нөхөд, ахан дүүс шиг байдаг улс.

З.Э. Хуурнаас гадна юу таныг хөглөдөг вэ?

Ц.Б. Би хэрвээ морин хуураас өөр замаар явсан бол юунд ч хүрэхгүй байсан. Хөгжим л намайг хөглөсөн. Дахиад л багшийнхаа тухай ярья. Тэр хүний гавьяагаар л би хууртай золгожээ. Түрүүчийн асуултанд нэмж хариулахад, хуур намайг олсон юм байна шүү.□

Humanitarian Visualisation

Everything disappears-like the rain. Only the photo remains- like the earth.

vipassanamongolia.wordpress.com/

Хамаг амьтан аз жаргалтай, амар амгалан болж зовлонгоос гэтлэх болтугай. СН.Гоенка

The Eternal Gypsy

I'm a gyspy, are you coming with me?

Dr. Tsendpurev Tsegmid

ARTIST, ACADEMIC, CURATOR

LIVE FROM UB

A documentary film about rock and freedom in the new Mongolia

Kush Page

Өөрийгөө олсон "би"-н хэмжээ буюу хөгжмийн тухай бодролууд

%d bloggers like this: