Feeds:
Posts
Comments

/Гоодаль сэтгүүлийн 78 дугаарт нийтэлсэн Ламмермүүрийн Лучиа дуурийн тухай сурвалжлага/

*-Бель-сайхан, канто-дуулах буюу бельканто нь сайхан дуулах урлаг гэсэн итали үг.

Тавин гурван жилийн түүхтэй ягаан байшинд маань Волтер Скоттын “Ламмермүүрийн бэр” түүхэн романаас /1819 он/ сэдэвлэн туурвисан италийн хөгжмийн зохиолч Гаэтано Доницеттийн “Ламмермүүрийн Лучиа” дуурь мэндлэв. ДБЭТ сүүлийн гурван жилийн дотор хэд хэдэн бүтээлээ шинэчлэн тавьсан /2013 онд “Кармен”, 2014 онд “Хөхөө Намжил”, 2015 онд “Травиата”/ ч шинээр мэндэлж буй дуурийн хувьд хамгийн сүүлд 2011 онд “Аида” дуурь л тавигдсан байсан юм.

Зохиолын үйл явдал XVII зууны Шотландын зүүн өмнөд нутагт орших Ламмермуир толгодын орчимд өрнөнө. Залуу эмэгтэй Лучиа /романдаа Люси Эштон/, тэдний гэр бүлийн дайсан Эдгар Ровенсвүүд нарын хайр дурлалын шаналан, гэр бүлийнхнийхээ албан шахалтаар сэтгэлгүй эр Артуротой гэрлэсэн Лучиа нөхрийнхөө амийг бүрэлгэж, улмаар өөрийн амийг егүүтгэсэнд түүний хайртай залуу Эдгардо ч мөн амиа хорлож буй тухай эмгэнэлт үйл явдал гарна. Уг дуурь Лучиа /колоратура-сопран/, Лучиагийн ах Ламмермүүрийн лорд Энрико Эштор /баритон/, Ровенсвүүдийн ноён Эдгардо /тенор/, Лучиагийн сүйт залуу Лорд Артуро Баклоу /тенор/ гэх мэт гол дүр, Лучиагийн зарц Алиса /меццо-сопран/, Салвенийн сүмийн лам Раймондо Байдебент /Басс/, анчин залуу Норманно /тенор/ зэрэг туслах дүрүүдтэй.

Доницетти дууриа 1835 онд бичсэн бөгөөд үүний өмнөхөн алдарт Ж.Россини зодог тайлж, харин уг дуурийн нээлтийн өмнөхөн В.Беллини мөнх бусыг үзүүлээд байв. Тухайн үедээ дуурь амжилтыг дагуулсан нь уг бүтээлийн чансаанаас гадна, ерөөс италичууд шотландын түүх соёлыг сонирхох болсонтой холбоотой гэнэ. Скоттын эл романаас сэдэвлэсэн хэд хэдэн хөгжмийн бүтээл гарчээ. Зохиолын агуулга ойлгож цөхөх зүйлгүй тул ингэсгээд орхиё. Хөгжим талаасаа бельканто дуулалтын суурийг тавьж, каденцаас /гоцлоочийн хэсэг/ бусад хэсэг нь яв цав бичигдсэн байх агаад гагц каденц дээр л жинхэнэ өөрийн доторхыг гаргах ёстой байв. Удиртгал хөгжим богино, тэр чигээрээ дуурийг бэлгэдсэн түгшүүртэй, дуурийн төгсгөлд байх найрал дуу дуулах пунктерный ритм ч бас энд эгшиглэснээр дуурийг нэгэн бүхэл болгож өгчээ. Чухамдаа үзэгчийн анхаарлыг барьж байхад оркестрын темп, дуулаачдын чадвар зэрэг нь нөлөөлнө. Ерөөс уран аялгуунуудыг зүйж цуглуулсан гэмээр. Гэхдээ бүрэлдүүл хэсгүүдийг тус тусад нь сонссон ч тогтоогдохуйц.

Зохиол, дуурь хоёрын ялгааны талаар тус дуурийг БНСУ-аас ирж найруулсан Ан Ху Вон “Скотт романаа бодит явдлаас сэдэвлэн бичсэн. Сүйт бүсгүй хайргүй залуутайгаа гэрлэсэн шөнөө түүнийг бүрэлгэсэн нь ч бодит. Зохиол дээрээ ээж нь охиноо хүчээр тэр залууд эхнэр болгон өгдөг бол хөгжмийн зохиолчийн зүгээс дуурь дээр охины ах ээжийнх нь дүрийг орлож байгаагаар өөрчилсөн нь илүү хүчирхэг болгох зорилготой байсан болов уу” хэмээн үгүүлэв.

Гурван бүлэг, долоон үзэгдэлт дуурийн үйл явдал XVII зуунд өрнөж буйг дээр дурдсан. Гэхдээ дуурийг үзэх үед танд “Цаг үе энд хэр чухал нөлөөтэй вэ?” гэж бодогдоно. Сайх дуурийн сэдэв нь эрх мэдэл, хайр, үхэл гэсэн мөнхийн чанартай боловч XXI зуунд Монголд уг дуурийг тавьж буйн хувьд цаг хугацааг харуулахдаа юуг чухалчилсан талаар найруулагч “Энрико илүү хүчирхэгжихийг хүсэхдээ дүүгээ албадан гэрлүүлж байна. Иймэрхүү явдал өнөө үед ч бидний амьдралд арай өөр хэлбэрээр оршсоор буй. Сонгодог бүтээл, жүжиг, дуунд бид яагаад дурласаар байдаг юм бэ? Учир нь, үгүүлж буй агуулга нь одоог хүртэл бидний дунд оршин байгаатай холбоотой. Гэхдээ ахынхаа эсрэг үзүүлж буй Лучиагийн их эсэргүүцэл тухайн цаг үед ховор байсан байх, тиймээс найруулагчийн хувьд дүүгийн эсэргүүцлийг тодотгохын зэрэгцээ ахынх нь дүүгээ гэсэн сэтгэл байгаа учраас түүний сүрийг ч мөн тодруулан харуулахыг хичээсэн. Миний бодож ажилласан бас нэг зүйл бол муу дүрийг муу, сайныг нь сайн гэхгүй бүгд л хүн юм гэдэг үүднээс харуулсан” гэв.

Театрт драматург гэж сайхан зүйл бий. Театрыг юу театр болгож байдаг талаар найруулагчаас асуухад “Бид үзэгчдийн төлөө энд байгаа юм. Дуу хоолой, хөдөлгөөн гээд бүхий л зүйлээрээ бид үзэгчдэд таашаал өгч байх ёстой. Ялангуяа балетчид, дуучид зэрэг шууд үзэгчидтэй холбогдож байдаг уран бүтээлчид үүнийг бий болгож байдаг. Тэд таашаал өгөх хэмжээнд өөрсдийгөө бэлдэх хэрэгтэй. Тайзны хүмүүс аюулгүй тайзыг бүрдүүлж, гэрлийн мэргэжилтнүүд бүтээлийг тодотгон амьдруулж, харин удирдаач, найруулагч нар бараа бүтээгдэхүүнээр бол маш сайхан хайрцаглаж өгнө. Ингээд захиргааны ажилчид эдгээр уран бүтээлчдийг сайн тоглуулахын тулд сайн дэмжих учиртай. Ингэхээр театр бол үзэгчдийн төлөөх нэгж юм” гэсэн бол дуурийн удирдаач МУГЗ Ж.Бүрэнбэх “Цомнол өөрөө драматургтай байвал дуурь тийм байна. Энэ нь дууриас бусад жанрын хөгжмийн бүтээлүүдэд ч харагдана. Шекспирийн том жүжгүүд тийм. Нэг монгол хүн “Урлагийн сүр хүч нь хөгжимдөө байдаг юм” гэсэн нь ч үнэний ортой. Хөгжим, дуулаач, тайз, зураг, яруу найраг, бүжиг гээд урлагийн нэгдэл болдог учраас дуурь амархан бүтдэг зүйл биш юм” хэмээлээ.

Ерөөс Доницетти маш богино хугацаанд дуурь бичдэг байжээ. Түүнчлэн Лучиагийн хувьд белькантог, цэвэр итали дэгээр дуулах учиртай дуурь юм. Сэтгэлгээний хувьд монголчуудад ялгаа гарсан эсэхийг сонирхоход найруулагч “Урлагийг хэн хийснээс шалтгаалаад ялгаанууд гардаг. Нэг дууг 100 хүн 100 өөр сэтгэлгээ, ураар дуулна. Тэгэхээр монголчууд ч өөрийн онцлогоор дуулна. Монгол дуучдын цараа өргөн. Уг нь Европт сопранууд зөвхөн өөрийн хоолойн дууриа, колоратур сопранууд зөвхөн зориулагдсан дүрүүддээ тоглодог бол Монголд дуучид цөөн учраас нэг дуучин олон дүрд орж тоглож байна” хэмээхэд удирдаач “Ер нь олон улсын дуурийн театруудын туршлага, дуулаачийн сургалтууд эртний сонгодгуудаар дамжаад сүүл үеийн хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдтэй танилцсан байдаг юм. Харин манай дуурийн театр, СУИС, ХБК-ийн дуулаачийн сургалтын хувьд 50 гаруйхан жилийн хөгжлөө анхнаас нь Вердийн “Отелло”, Пуччинийн “Чио Чио сан”, “Турандот” гэх мэт том зохиолчдын бүтээлээс эхэлчихсэн байгаа юм. Уг нь бид арай түрүү үеийн хөгжмүүдээс эхлэх байсан ч “Лучше позно чем никогда” гэдэг шүү дээ. Доницеттийн энэ дуурьтай танилцсанаар бид өөр олон сонин хөгжмийг мэдэж авах боломжтой. Яагаад гэвэл, дуурийн анхдагчууд бол Монтеверди, Пёрселл хөгжмийн зохиолчид байдаг. Үүний дараа Глюк, Хандель, Моцарт гээд ахиад л италийн дуурийн хөгжмийн зохиолчид залгадаг бөгөөд тэдний нэг нь Доницетти юм. Түүнчлэн дуурь нь белькантог гаргаж ирснээрээ италийн урлагт томоохон нөлөө үзүүлсэн нь тодорхой. Удирдаачийн хувьд ярихад, бид хойноос нь хөөж танилцсаны хувиар Верди, Россини нар Доницеттигээс үлгэр авсаныг ухаарч байна. Гайхамшигтай дуулах тэр техникийг яагаа ч үгүй эрт ингэж гаргаж ирсэн нь тухайн үеийн дуучдын чадвартай шууд холбоотой тухай би уншиж байлаа. Лучиагийн том каденцуудыг галзуурам гэж би хэлнэ. Барагтай хүн дуулахгүй шүү! Сайн дуучин байгаад л тухайн үед ийм чансаатай дуурь зохиосон байж таарна. Үйл явдлын хувьд ч тэр аймаар. Олон ч хүний цус урсаж байгаа. Энд бусад хөгжмийн зохиолчдод байдаг гармони /дуурьсал/, аккорд /хам эгшиг/ дуугардаг мөртлөө түүний тачигнасан, айхавтар хам эгшиг байхгүй, маш энгийн хөгжмийн хэлтэй. Нэгдүгээр үзэгдэл дээр бий…” гээд гурван ном партитураасаа нэгийг нь аваад харуулав.

“Ай ямар гунигтай өдөр вэ

Асгарах нулимс нүд бүрхэнэ

Эргэн тойрныг удтал нэгжсэний эцэст бид хуучны цамхагт түр амарлаа

Эгээ л шавар царайт чимээгүй гараад ирлээ

Хэн болохыг нь мэдэж амжаагүй”.

Энрикогийн энэ хэсэг дээр тэгтэл аялгуу нь маш уянгын байх жишээтэй. Сэдвийн драматургийг хөгжимтэй нь зэрэгцүүлэхдээ айхавтар хөгжмөөр илэрхийлээгүй нь хожмын зохиолчдын бүтээлүүдэд төдий л харагддаггүй” гээд агуулга, формын талаас “Лучиагийн аринууд “Тоска”, “Чио Чио сан”, “Игорь ван”-гийн ари шиг алдаршаагүй. Ерөөсөө Лучиад маш олон каденцууд бичсэн болохоор түүгээрээ чадал заасан” хэмээн үгүүлсэн. Түүний ярьснаас үзвэл сопран нь дотроо шингэн, өтгөн, өргөн цараатай, бага цараатай гэж буйн дээр яг тохирсон хоолойг олж дуулна гэдэг аль ч дуурьт бэрх аж.

Улс төрийн эрх мэдлийн зохиос нь ард иргэд бөгөөд хоёр гэр бүлийн өс хонзонгийн гол золиос бол Лучиа Эдгардо хоёр, тэдний хайр сэтгэл, амь нас. Дүр талаасаа Лучиа олон эрчүүдийн дунд шахагдан, эцэстээ үхэж байна. Ер нь түүний л тухай дуурь байсан болохоор феминизмийг сурталчлаад байна уу гэсэн хардалт надад төрөв. Лучиаг дууриас маш ихээр анзаарах нь тодорхой ч бусад басс, баритон, тенор хоолойт дүрүүдийн тусламжтайгаар дуурь бүтэн бүрдэл болж буйг бид мартаж болохгүй. Бүрэнбэх удирдаач “Лучиа, Энрико хоёрын аринууд хамгийн их хувийг эзэлсэн ч бусад дүрийг жижиг гэж орхиогүй” хэмээв.

Үзэгчид, сонсогчид дуурийг янз бүрийн байдлаар таашаана. Ламмермүүрийн Лучиа дууриас дийлэнх нь Лучиагийн дүрийг бишрэн шүтэх бол зарим нь сүрлэг найрал дуу, заримд нь бусад дүр, эсвэл тайз засалт, хувцас гэх мэт харилцан адилгүй зүйлс таалагдана. Найруулагч хүн дуурийг бүхлээр нь харж байдгийн хувьд юуг нь тод эсвэл бүдэг харахаа мэднэ. Ямар зарчмаар дууриа базаж зангидсаныг сонирхоход “Aria della Piazza хэмээх алдартай хэсэг “Тав дахь элемент” кинон дээр гардгийг үзэгчид санаж байгаа байх. Бүх хэсгийг сонирхолтойгоор харуулах нь найруулагчийн чадвар. Энэ дуурьт найрал дуучдыг эгнээгээр тайзнаа гаргасан нь үзэгдэх байдлын хувьд хүчирхэг ч эрх мэдэлтэй хүмүүсийн оршин тогтнохуйн тулд ард иргэд модон хүүхэлдэй мэт хүчин мөхөс байдгийг харуулахыг хичээсэн бөгөөд дүрүүдийн мөн чанарыг тус бүрчлэн авч үзэж, мөн аль болох хөдөлгөөнтэй байлгахаар ажилласан. Арван жилийн өмнө Өмнөд Солонгост тус дуурийн найруулагчаар ажиллахдаа Лучиагийн хий үзэгдэл үзэж буй мэт хэсэг дээр сүнснүүдийн дуурийг оруулснаа Улаанбаатарт мөн давтсан” хэмээв.

Дуурийн хамгийн алдартай тус арид хий юм сонсогдож буйг Лучиа флейт /лимбэ/ хоёрын хоршлоор дуулах, хөгжимдөхийн сайхныг гайхуулна. МУГЖ Ө.Уянга өөрийгөө хэрхэн бэлдсэн талаар ийн үгүүлэв. “Энэ үзэгдэл дээр Лучиагийн ухаан санаа элий балай болж, гартаа хутга барин гарч ирдэг. Яг тэр хэсгийг лимбэтэйгээ маш их сургуулилах нь чухал байсан. Учир нь, дуучид дураараа дуулаад хөгжмийн хэмнэлээсээ урагш хойш болдог талтай. Ари дээр эмэгтэй хоолойны хамгийн дээд өнгөд бичигдсэн учраас тэр нь биднийг шалгаж байдаг даа. Би жаахан хараа муутай болохоор үзэгчдийг сайн хардаггүй. Харагдахгүй байх нь ч амар гэж би боддог. Дууриас нэг цагийн өмнө будаг шунхаа түрхээд хувцсаа өмсөж бэлэн болчихоод дүрийнхээ талаар бодоод тайзны хажууд байж байдаг. Хөгжмөө сонсоод уур амьсгалдаа орно. Нөгөөтээгүүр, монгол хүмүүс бага зэрэг хэнэггүй юм шиг байгаа юм. Тэр зан нь том тайзан дээр гарах, том жүжигт тоглох, том дүр бүтээхэд хэрэг болдог. Амьдрал дээр биш л дээ. Тэгэхээр би “сандарсан ч гараад дуулна, сандраагүй ч гараад дуулах юм чинь сандраад яах юм бэ” гэж өөртөө хэлдэг. Орчноосоо тасарчихдаг гэж хэлж болно доо” .

Италид ажиллаж амьдардаг У.Уранцэцэг дуурийн нээлтэд ДБЭТ-ын тайзнаа уг дүрийн ариг анх дуулсан бөгөөд түүний дуулалт, жүжиглэлтэд шаналал зовлон нь дотроо, эмзэг уян байсан бол Уянгын бүтээсэн Лучиа гадагшаа, сэтгэл хөдлөл нь их, хөдөлгөөнүүд нь том байсан гэх зэрэг ялгаа ажиглагдав. Тэдний хэн хэн нь чин сэтгэлээсээ дуулж, бид ч бүтээлд тэр чигээрээ автахад хүрсэн юм. Aria della Piazza-гийн хий юм үздэг хэсэгт зохиолч хүртэл өөр дотроо алдуурч эргэлзэхэд хүргэснийг харуулж буй ч баяр баясалтай, уран яруу хөгжим сонстож байдаг нь сюрреал шинжийн тодорхой тэмдэг. Энэ бол уншигч, үзэгчийг татдаг гайхалтай шинж чанаруудын нэг билээ.

Дуучид дуурийг дагуулах боловч энэ бол дураараа дуулах урлаг биш. Тодруулбал, сайх дуурийн олон улсад тавигдсан бичлэг сэлтээс үзвэл дуучид өөрсдийн каденц хэсгийг хөгжүүлэх, өөрчлөх, нэмэх эсвэл танах жишиг тогтсон авч энэ нь хэмжээнээсээ хэт удаан барих, олон дахин унжлага хийх тухай биш юм. Харин олон дуурийг харьцуулж сонсоод Энрикогийн дүрд дуулсан МУГЖ Э.Амартүвшингийнх шиг өтгөн тослог өнгийг олж сонсоогүй тул “монголчууд бид түүний тоглолтыг дуртай цагтаа үзэх хувьтай хүмүүс юм” гэсэн бахтай бодол төрснийг онцолъё.

Лучиагийн сэтгэл санааны байдал, аз жаргалтай гуниг зовлонтой олон талыг харуулсан. Чухам тэдгээр талуудаас аль нь Уянгын хувь чанартай илүү дөхөм бол? “Хувь чанартай минь тохирох хэсэг бараг байдаггүй юм. Жүжигчин хүн аливаа юмыг өөр дээрээ хурдан тусгаж авах чадвартай байх ёстой гэж боддог. Тухайн бүтээлдээ хөрвөн орж, өөрийгөө бэлдэх үедээ жүжигчин хүн ихээхэн өтөлж, хөгширч байдаг болов уу. Ердөө гурван цаг жүжиглэхийн төлөө л энэ бүхнийг хийнэ гэсэн үг. Харин тоглолтынхоо дараа маш их ядарснаа мэдэрнэ. Лучиагийн дуулалт нь гоё мөртлөө жүжиглэлтийн ихэнх нь хар бараан шүү. Анхны тавилт дээр дүрдээ ороод ирэхэд үнэхээр л галзуурмаар болсон. Ингээд ирэхээр жүжигчин хүн яваандаа хүний амьдралыг амархан тусгаад дадчихдаг юм болов уу гэж бодож байна. Амьдрал дээр бүх зүйлийн давс хужрыг тааруулах нь хэцүү байдагтай дуурь яг адил. Дүрдээ орсон эсэхийг үзэгч хүн хараад л шууд мэддэг шүү дээ”.

Төгсгөл нь ямар байх вэ гэдэгт зохиолын гол утга оршдог. Аз жаргалгүй төгсгөлтэй зохиолын үндсэн зорилго нь гайхалтай сайхан. Гэтэл дуурийн төгсгөлд нас барсан Лучиа /нүүрээ цагаанаар будаж мөнх бусыг үзүүлснийг илэрхийлж/ ахин гарч ирж буй нь үзэгчдийг шаналгаж, бодуулж, төсөөлөлтэй нь цуг үлдээх биш, харин ч бэлэн будаа өгч буй мэт ухагдахуун болчихжээ. Үзэгч хүн өөрөө төсөөлж, түүгээр тэжээгдэх эрхтэй. Энэ талаар найруулагч “Төгсгөл үзэгчийн төсөөлөлд үлдэх учиртай. Энэ бол гарцаагүй дуурьт байх ёстой дүрэм мөн. Төгсгөлд ийм зүйл оруулсан нь цэвэр найруулагч миний өнцөг гэж ойлгож болно. Би өөрөө маш хожуу гэрлэсэн хүн л дээ. Солонгосын Үндэсний дуурийн театрт энэхүү дуурийг анх тавихын өмнөхөн би гэрлэлтээ батлуулаад маш аз жаргалтай байлаа. Тийм болохоор би дуурийг найруулахдаа хэдийгээр бүтээл эмгэнэлтэйгээр төгсөж байгаа ч мөнхийн хайр нь тэнгэрт ч тэднийг учруулаасай гэж бэлгэдсэн юм. Үүнийгээ ч би дуурийн хамт олондоо тодорхой илэрхийлж, хүссэн. Ингээд би найруулагчийн үзэл санаагаа тусгахдаа нас барчихсан Лучиа Эдгардотой тэнгэрт уулзаж байгаа хэсгийг Улаанбаатарт тавьсан дуурьтаа дахин тусгасан. Хоёрт, дууриас би үзэгчдийг аз жаргалтай гараад, ахин ирээсэй гэж хүссэнийх юм аа” хэмээлээ.

II дайнаас хойш Лучиагийн дүрд дуулсан алдарт Мариа Каллас /1952 онд Ла Скала, 1954 онд Берлинд/, Жоан Суферланд /1959 онд Роял дуурийн театрт/, Беверли Силлс тэргүүт дуучид дуурийн хорхойтнуудын сэтгэлд нэгэнт мартагдахааргүй тод үлдсэн.

Белькантогийн талаар удирдаач Бүрэнбэх “Дуулахуйн урлаг дууриа дагаж гарсан учраас дэлхий үүнийг Италиас сурахаас аргагүй. Айргийг Монголоос өөр газар хаана уух юм бэ? Гадныхан хийж чадах ч үгүй шүү дээ. Үүнтэй агаар нэг юм. Вердийн нэг номон дээр “Томоохон театрууд шинэ дуурь тавихдаа харуул хамгаалалт зогсоож байгаад сургуулилтаа хийдэг байсан” гэж бичжээ. Тэгэхгүй бол энд тэндээс хүмүүс орж ирээд сонсож байгаад сураад гадаа дуулчихдаг. Үндэстэн нь өөрөө дууриа хүлээдэг ард түмэн учраас ийм байгаа юм. Лучиагийн тэр сайхан дуулалт үзэгчдийг үнэндээ их татдаг аж. Театрын уран бүтээлчдийн чадавх гэж нэг юм бий” гэхэд Уянга “Энэ бол хоолойгоороо яаж сайхан байж болох тэр боломжоор л дуулахуй юм. Ингэхдээ ур дэмээс илүүтэй хөгжимлөгөөр уран дуулна. Итали хэл өөрөө энэ дуулалтай салшгүй холбоотой юм. Ухаандаа италиар дуулж байгаад францаар дуулахад хэцүү болчихдог. Миний бодлоор энэ аргыг эзэмшихийн тулд Италид очиж сурахаас гадна энэ чиглэлийн бүтээлүүдийн судалж, суралцах хэрэгтэй. Ламмермүүрийн Лучиа дуурь ч мөн энэ дэгийн эхлэл. Доницеттийн энэ дуурьт үхэл шаналал, зөрчил тэмцэл өрнөж байгаа ч тийм зүйл болоогүй мэт хөгжмийн илэрхийлэмж нь арга билиг хоёрын хослол гэж би хэлнэ” гэв.

Хэрэв энэ дуурьт тэр дуулаагүй бол… “Дуурийг би хүчтэй хоолойгоор дуулдаг гэж ойлгож байсан бол хоолойны эвээр, яруу дуулахад энэ дүр намайг сургаж байна даа. Анх ноотыг хараад сайн ойлгож өгөхгүй, каденц ихтэй, хэцүү зүйл болж байхад миний хэсэг усны мандал дээгүүр хөвөөд байгаа юм шиг сонин мэдрэмж төрсөн. Уранцэцэг эгчээс ч энэ талын юмыг ойлгож суралцсан шүү. Жүжигчин хүн жүжгийн дараа үзэгчид аятайхан гарч яваа эсэхт л төвлөрөхөөс биш “би өнөөдөр ёстой үзүүлээд өглөө дөө” гэж хэзээ ч боддоггүй. Тиймээс жүжигчин хүн хэзээ ч сэтгэлийн амар амгаланг эдэлдэггүй юм болов уу. Дуурь бол ёс суртахуун, гоо зүй, гэгээрэл юм” гэв.

Театр дараагийн улиралд ахин уран хөгжим эгшиглэхийг тэсч ядан хүлээмүй…□

11220785_10153315193778114_2107022540026062398_o

Сүрэнжавын Наран /дуучин/

/Гоодаль сэтгүүл No.71-д/

Зоригтын Энхмөнх. Гүүрэн дээр хар хувцастай зогсох дүр зураг бүхий 1990-ээд оны клипийг тань санаж байна. Дуулах зөн танд байсан учраас л дуулж эхэлсэн байх. Уран бүтээл хийж эхлэхдээ та өөрийгөө олсон байсан уу?

Сүрэнжавын Наран. Аливаа зүйлийн эхэнд үндэс суурь, шалтаг шалтгаан гэж байдаг. Ерээд оны эхээр СУИС-ийн кино драмын ангид суралцахаар Хөвсгөлөөс орж ирээд удаагүй байлаа. Драмын ангид сурч байхад дотроо юу хүсээд байгаагаа сайн ойлгохгүй, нэг л зүйл дутаад байгааг л мэдэрдэг байсан. Гэтэл 1992 онд Франц дууны уралдаан болж, би тэргүүн байрыг нь авлаа. Тэмцээн хүний сэтгэл зүйг их өөрчилдөг. Тайзан дээр гараад дуулах мэдрэмж, сэтгэл хөдлөл, үйлдэл, хоолойн өнгө, хурц гэрэл, алга ташилт миний хувьд өөр ертөнц байсан. Урьд нь хөгжмийн наадамд орж байсан боловч яг энэ тэмцээний үеэр л миний дотоод ертөнц юу үгүйлээд байдгийг, өөрийнхөө юу хүсч байгааг илүү мэдэрсэн. Дууны аялгуу, үг хүнийг өөр ертөнцөд аваачдагийг ойлгож, түүнээс хойш дууг асар ихээр сонирхож, ах эгчээсээ кассетны хөгжим гуйж аваад Queen, Pink Floyd, Van Halen, The Beatles, Aerosmith, Guns’ Roses-ийн хөгжмүүдийг сонсож, түүгээр амьсгалж эхэлсэн дээ. Нийгэм хэцүү санагдаж байсан учир дуулах, сонсох, хөгжмийн сэдэв, сэтгэл хөдлөлүүд тэр зүгт чиглэн, чихээр дамжсан хөгжмүүд тархи оюун, сэтгэл зүрхийг тэр чигээр нь рокоор хөглөж байлаа. Ингээд 1993 онд Д.Наранчимэг гэдэг шүлэгчтэй санамсаргүй танилцан, түүний номоос “Өөртөө бичсэн мөчлөг” шүлгийг нь сонгон авч, Б.Ангирмаа надад аяыг нь зохиож өгсөн. Ингээд анхны дуу маань

“Гуйж гувшаад ч нэмэргүй

Цаг хугацаа зогсохгүй

Гуядаж давираад ч ялгахгүй

Цаг хугацаа яарахгүй” гэж ухаарлын өнгө аястайгаар эхэлсэн дээ. Mongolian Music продакшны захирал Ц.Чимгээ, Ардчилсан намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ц.Оюундарь хоёр миний анхны клипийг буюу чиний саяын хэлсэн тэр гүүрэн дээрх зураг авалтуудыг санаачлан хийж билээ. Анхны уран бүтээл намайг ингэж хөтөлж, цааш алхуулж, дуучин Н.Ганхуяг, Б.Сарантуяа нар англи дууны тоглолтоо толилуулахад Ж.Алтанцэцэг бид хоёр арын хоолойг нь дуулаад зогсож байлаа. Өлсөж буй сэтгэлийг минь урлаг л тэжээн тэтгэж ирж дээ.

З.Э. Таны бүтээлүүд агуулга, стилийн хувьд их өргөн хүрээтэй юм. Imagine дууллаа ч, хип хоп хамтлагтай дуулсан ч бүгд өөрийнхөөрөө санагддаг. Та ер нь хэнд зориулж дуулдаг юм бэ?

С.Н. Өөртөө. Хүн өөртөө сайн зүйлсийг худалдан авч, сайхан хоол хүнс хэрэглэхийг хүсч, сайхан үгсэд сэтгэл баясч, өөрөө өөртөө гайхамшигтай зүйлсийг бэлэглэдэг. Хүн өөрийгөө хуурахгүй байвал бусдыг хуурахгүй. Өөрөө зөв сонсож байвал хүмүүст бас зөв сонсогдохын эхлэл. Мэдээж хүн бүрийн ертөнц өөр учраас миний дууг хүлээж авах нь харилцан адилгүй л дээ. Миний дуунуудыг сонсдог үнэнч сонсогчдын ертөнц минийхтэй нэлээд төсөөтэй байх шиг санагддаг. Хэцүү нөхцөл байдлаас амжилтанд хүрсэн ч юм уу, ганцаараа бүхнийг махран туулсан ч юм уу… Амьдралын өнгүүдийг таньсан, гүн гүнзгийгээр тунгаадаг сонсогчид байдагт баярлаж явдаг.

З.Э. Таван хэлээр хэвлүүлсэн цомгийн тань нээлтийг тодхон санаж байна. Уран бүтээл, менежмент гэдэг хоёр зүйл чухал болоод явчихлаа. Гэхдээ ний нуугүй ярихад урлагийн бизнесээ хүмүүс урлаг гэж андуурах тохиолдол байна. Үүний нөгөө талд сайн бүтээл туурвигчид нь бас хоолоо олж идэхийн тулд маркетинг, менежментийн ойлголттой байхгүй бол болж өгдөггүй…

С.Н. Ерөөсөө л үүний учрыг олох гэж БНХАУ-д урлагийн менежментээр магистр хамгаалсан юм шүү дээ. Уг нь бид амар тайван дуулж хөгжимдөөд л явж байх учиртай. Гэтэл бүгдийг сэдэж, төлөвлөгөөгөө бичиж, продюсерээ хийж, нүүрээ улалзуулан байж ивээн тэтгэгч хайж, дуугаа, үгээ зохиолгож, зохиож, хөгжмийн найруулагчаа, хөгжимчдөө сонгоно гэхчлэн менежментийг өөрсдөө л хийнэ. Бүр задалбал их зүйл бий. Манайд зах зээл дэндүү бага. Энэ жижиг зах зээл дээрх урлагийн бизнесийг эргэлдүүлэхэд дуучид бид асар их хувь нэмэр оруулдаг. Маш олон хүний хүч, авьяасын нэгтгэл бөгөөд түүнд зарцуулагдах зардлыг бид өөрсдөө л гаргадаг. Урлагийг ойлгодог, биднийг дэмжин хамтарч ажилладаг цөөн хэдэн компани нь яаж бүх дуучдаа дэмжиж хүчрэх билээ. Бидний үнэн бодит байдал энэ. Иймээс бид их том харж, орон зайгаа гадагш тэлэх сайн бодлого явуулах хэрэгтэй юм. Таван цомгийн ажил бол миний магистрын ажил л даа. Хамгийн гол нь таван орны зах зээлийн судалгаа байсан юм. Мэдээж судалгааны үр дүнд зах зээлийн хэмжээ болон соёлын ялгаа, тухайн орны бодлогын асуудлууд гарч ирсэн. Ямар дуу сонсож хэрхэн хүмүүжсэн, ямар түвшний цомгийг тэд байнга худалдан авдаг, тухайн орны хүмүүсийн ухамсар, сэтгэлгээ гээд чухал зүйлс бий. Яагаад Америк, Англи, Япон, Солонгост өөр байна вэ? Яаж тэд өөрсдийгөө чадамгай илэрхийлж, зах зээлээ тэлж, эзэлж чадаж байна вэ? Үүний үндсэн шалтгаан нь хүнийг багаас нь урлагт дуртай болгож, урлагийн бүтээлүүдийг хайрлан ойлгодог болтол нь ухамсарт нь нөлөөлж, боловсролыг системтэйгээр сургаж, ухааруулах явдал юм билээ. Ингэж л ирээдүйн урлагийн хүмүүс болон урлаг ойлгодог үзэгчид, урлагийг хайрладаг дэмжигчид, тэтгэгчид бий болж, хөгжин тэлж байдаг. Гэтэл манайд уран зохиолын хичээлийг оруулахгүй байх тухай яригдаж байгаа нь жинхэнэ аймаар мунхаг дүр зураг шүү!

З.Э. Цомгийн “I can’t say goodbye” дуу хятад хэлээр, “Зуун зуун жил” орос хэлээр, “Welcome to my heart” монгол хэлээр чихэнд илүү наалдаж сонсогддог. Бүтээлээ туурвихдаа та нэг талаас өөрийн чадварыг харуулсан уран бүтээлч чанар, нөгөө талаас энэ маань борлогдох ёстой гэсэн зорилгыг тавьсан болов уу. Хоорондоо зөрчилддөг энэ хоёр чанарыг огтлолцуулахад амаргүй еэ?

С.Н. Үнэхээр амаргүй ажил байсан. Яаж ард нь гарсан юм бол гэж одоо бодогддог. Энэ цомог яг миний төлөвлөснөөр үр дүнгээ сайн үзүүлсэн л дээ. Нэгт, магистраа сайн хамгаалах. Багш нар намайг зөвхөн бичсэн ажлаараа хамгаална гэж бодож байсан бол би бодитоор таван цомог болон судалсан зах зээлүүдийнхээ тооцоонуудын хамт хамгаалсан. Хоёрт, гол зорилго нь борлуулалт бус тоглолтын захиалгууд орж ирэх явдал. Цомогт маш их хөрөнгө зарцуулсан нь тодорхой. Харин зардлаа Монголынхоо болон бусад орны тайзан дээр дуулж олох ёстой гэж тооцоолсон. Гуравт, Монголын Наран ямар хэмжээний дуучин бэ гэдгийг намайг урьж дуулуулсан гадны продюсерүүд, надтай нэг тайзан дээр дуулж байсан дуучдад харуулах. Эцэст нь, монгол аялгуу, монгол ахуйг гадныхан өөрсдийнхөө хэл дээр сонсох нь их сонирхолтой биз дээ. Тиймээс монгол дуу, монгол ахуй юуг өгүүлдэг юм бэ гэдгийг ойлгуулахыг хүссэн. Мэдээж би төгс биш учраас олон хэлээр дуулахад асуудлууд маш их тулгарсны дээр англи хэл, аялга маань Хятадад сурч байсны улмаас их муу болсныг анзаарсан. Таван хэлээр цомог гаргасныг олон хүн гайхаад, сөргөөр хараад байдаг. Яагаад болохгүй гэж? Өөрийгөө сорих, шинэ эрэл хайгуул хийх, том туршлага хуримтлуулах, олон зүйлийг ойлгох нь чухал. Иймэрхүү бүтээлч оролдлогуудыг хэн нэгэн нь хийхгүй бол хэзээ ч урагш ахихгүй. Хэрэв монголын зах зээл том бол би өөрийн дуртай рок, эсвэл блюз дуулаад, бусдыг нь дуулах шаардлага надад гарахгүй. Урлагийн бизнест хөл тавьсан залуу дуучид тав биш зургаа, бүр түүнээс ч олон хэлээр дуулах хэрэгтэй.

Цомгийн борлуулалтаас их хэмжээний мөнгө олдог цаг өнгөрсөн. Дэлхийн зах зээл дээр ч ялгаагүй. Ер нь цомог гэдэг нь дуучдын нэрийн хуудас учир “Нөхөр Наран таван хэлээр өөрийн нэрийн хуудсыг хийсэн” л гэж тайван ойлгож болно шүү. Тэгэхээр цомгоо гаргасаар байх нь чухал. Сайн цомог гаргавал олон тоглолтын урилга авна. Би Хятад, Япон, ОХУ болон өөр олон газар уригдан дууллаа. Цомог маань намайг тэжээж чадсаан.

З.Э. Аливаа уран бүтээлийн цаана үзэл санаа гэж бий. Нарангийн дуунуудын цаана Нарангийн үзэл санаа бий гэж ойлгож байна. Таны дуунууд аав ээж, нутаг ус, хайр дурлалын гээд олон сэдэвтэй. Хамгийн дуртай сэдэв аль нь вэ?

С.Н. Хүн дотроо маш олон зүйлийг тунгаан бодож явдаг учраас тусдаа нэг дуртай сэдэв гэж үгүй. Амьдралдаа хүн үй олон өнгө будаг, уналт босолт, үхэл зовлонг үзэж туулдаг. Цомгийг маань сонсоод хэн нэгэн хүн ямар нэг зүйлийг ухаараасай гэж хүсдэг. Хүний ухамсарт нөлөөлөхийг би хүсдэг. Бид багагүй хэмжээгээр нийгэмдээ нөлөөлж чадах учраас нийгэмд хэрэгтэй зүйлийг дуулах ёстой гэж боддог. Энэ үүргээ мартаж болохгүй. Тийм учраас зөв үгтэй, зөв монгол хэлтэй дуунуудыг хүргэх ёстой. Дуу өөрөө түүх болж үлддэг.

З.Э. Таны сэтгэлд хоногшсон тайз?

С.Н. Тайз болгон амаргүй. Гэхдээ бүгд амттай. Улс орон болгоны үзэгчид өөр. Миний сэтгэлийг хамгийн их татсан гадны үзэгчид бол япончууд. Тэд нүдээ анин, ямар нэгэн гайхамшгийг мэдэрч байгаа мэт сонсдог.

З.Э. Сонсогчдоо голж байсан үе танд бий юу?

С.Н. Тэд өөрсдийн дуртай дуу, дуучид, хамтлагийг сонгон сонсдог. Харин бид сонсогчдыг сонгохгүй шүү дээ. Гэвч миний дууг ойлгохгүй, мэдэрч чадахгүй хэдэн хүнд дуулах  тохиолдол гарч байсан. Намайг урьсан хэрнээ нийтийн дуучны хоёр дууг нэхээд байж билээ. Харин би маш сайн ойлготол нь ярьж, тайлбарлаж байгаад дуулж өгсөн. Үр дүн нь сайхнаар төгсөж, нэмж хэдэн үзэгчтэй болсон доо.

З.Э. Тайзан дээр гарахын өмнө, дуулах үед, дуулсны дараах үед шаталт явагдана. Энэ нь байнга давтагдана. Та тэр шаталтыг хэрхэн дарж, тэнцвэрийг барьдаг бол?

С.Н. Мэдрэмж, сэтгэл догдлол… Чиний хэлж байгаагаар бол шаталт юм. Тоглолтуудын тайзны ард, гарах ээлжээ хүлээн амьсгаа даран зогсох үед “Чи тоглолт “алж” болохгүй. Дууныхаа үгийг санаж байгаа биз, дурак аа” гэж өөртэйгөө ярина. Энэ үед чи хэр зэрэг хүн болсноо мэдэрдэг. Нэр зарлаад, гэрлийг зүсэн гарч дуулж дуусаад алга таших чимээг сонсоно гэдэг юугаар ч орлуулшгүй аз жаргал юм. Би нүдээрээ хараагүй байхдаа л хүнийг сэтгэлээсээ дуулж байгаа эсэхийг шууд мэдэрдэг. Заримдаа би юу бодож дуулж байгааг нь ойлгодоггүй. Зүгээр л дуулж боломгүй санагдана. Өдөр бүр сэтгэл хөдлөлүүд өөр байдаг. Дуу түүх өгүүлнэ. Үүнийг ямар нэгэн жүжигтэй зүйрлэвэл жүжгээ сайтар ойлгосон байх ёстой юм. Тайзан дээр гарсан тохиолдолд тэр дууны жүжгийг л хүмүүст ойлгуулах явдал үндсэн зорилго нь. Зүгээр л үзэгчдэдээ таалагдахын тулд бид дуулдаггүй, өөрөө өөртөө таалагдах гэж дуулдаг юм. Идэж үзээгүй амттаныг идэх мэт тэр мэдрэмжийг тоглолтуудаас авах шиг сайхан зүйл үгүй.

З.Э. Та олон жил дууллаа. Дуулах нь таны тухтай бүс мөн үү?

С.Н. Яагаад олон жил дуулсан юм бэ, тухтай бүс учраас л тэр. Их сонирхолтой асуултууд асуугаад, чи өөрөө дуулдаг учраас их өөр өнцгөөс яриулах гээд байх шиг байна. Чи мэргэжлийн биш байсан ч ямар нэгэн зүйлд хүрэх гэж үнэхээр шамдаж, түүнийхээ төлөө шантралгүй зүтгэвэл амжилтанд хүрнэ. Яагаад туйлбартай байсан бэ гэвэл би дуунд маш их хайртай. My voice гэдэг дуунд маань өгүүлдэг шиг л… Тайзан дээр гарахад өөдөөс ширтэх үзэгч бүрийн харц бол миний эрч хүч. Дуулах бол миний амьдрал. Үхэн үхтлээ би дуулсаар байх болно. Хүний амьдрал гэдэг ийм л зүйл байдаг. Амьдрал үнэндээ өөрөө хоосон. Өнөөдөр чи бид хоёр цай уугаад сууна, маргааш юу болохыг мэдэхгүй. Өөрөө өөртөө үнэнч байж, бие сэтгэлийг минь тэжээгч энэ дуунууддаа би хайртай байхаас өөр арга байхгүй. Энэ л амьдралын утга учир шүү дээ.

З.Э. Хэрэгцээгээ харвал хуулийн ангид, хообийгоо дагавал утга зохиолын ангид суралцмаар байна, би. Харин танд цаг, боломж гарвал сурмаар санагддаг чиглэл бий юу?

С.Н. Яг тодорхой бодсон зүйл алга. Сурна гэдэг өөрөө чухал зүйл. Сурахгүйгээр, ном уншихгүйгээр, ямар нэгэн өөр нэмэлт ертөнцгүйгээр хүн хөгжихгүй. Өөрийгөө хамгийн их завгүй болгодог зүйл маань эрэл хайгуул.

З.Э. Өнгөрсөн цагт өөрт минь таалагдаагүй “би” олон бий. Болохыг хүссэн нэгэн шигээ амьдрах, яг тийм хүн болох хоёр ялгаатай. Өөрийгөө бий болгосон би тань юунаас эхтэй бол?

С.Н. Амьдрал их баялаг юм. Хараад байхнээ, залуу байхаасаа өнөөдрийг хүртэл би нэг л ханатай байжээ. Амьдралд өдөлт, тоншилтууд бишгүй тохиолдоно. Хана далийх гээд, хазайх гээд байх үе олон тохиосон ч харин хэзээ ч цуурч унаагүй. Чи өөрийгөө ойлгож мэдэрдэг бол хэний ч нөлөөнд оролгүйгээр саад тотгороос өөрийгөө авч гарч чадна. Тийм болохоор би өөрийгөө үнэлдэг. Хэрвээ Нарангийн амьдралд бэрхшээл, сорилтууд тулгараагүй бол өнөөдрийн Наранг бүтээхэд хэцүү байх байсан. Хажуугаас нь тоншилтууд, хатгалтууд ирэхээр хүн сэрдэг. Чухам үүнийг маш зөвөөр ойлгож, юу хүсээд байгаагаа эргэн санах нь асар чухал. Өөрөө өөртэйгөө ярих, алдаануудаа ухаарах зэрэг нь гайхамшигтай зүйлс.

З.Э. Өөрийгөө сайн мэддэг гэж ойлгож болох нь ээ?

С.Н. Маш сайн мэддэг.

З.Э. Өөрийгөө үнэлэх асар жижиг үнэлэмж байдаг болохоор л бид амьд байдаг юм уу даа…

С.Н. Тийм шүү. Гэхдээ буруу үнэлж болохгүй л дээ. Толинд хүн өөрийгөө хараад энэ хувцас надад зохихгүй байна гэж мэддэг биз? Ер нь би юу өмсөж вэ гэдгээ хүн мэдэрдэг дээ. Өчигдөр өмссөн хувцас өнөөдөр өөр харагдана. Өөрийгөө тольдож чаддаг хүмүүс доторхоо бас тийн тольдоно. Өөрийгөө олж харж, дургүй чинь хүрч, шүүмжилж чадаж байгаа бол чи сайн байна. Өөрийгөө ерөөсөө өмөөрч болохгүй. Энэ аймшигтай асуудлаас л хүн алдах нь их байдаг. Харин өөрийгөө засч, хүмүүжүүлж байж л үнэлэмжээ дээшлүүлэх юм шиг санагддаг. Юун түрүүнд хүний алдааг биш өөрийнхөө алдааг олж харах нь өөрт л хэрэгтэй.

З.Э. Та дэлгээтэй ном уу, эсвэл оньсого уу?

С.Н. Дэлгээтэй ном. Би их нийтэч. Өөрийгөө ойлгомжтой хүн гэж боддог.

З.Э. Танд нууц байхгүй гэсэн үг үү?

С.Н. Надад нууц байхгүй.

З.Э. Сүүлийн үед аль орны хөгжмүүд таныг хөглөж байна вэ?

С.Н. Сүүлийн үед британийн дуунуудыг их сонсож байна. Англи яваад надад сонин сайхан мэдрэмж төрсөн. Уламжлал, аливааг хадгалж үлдэх зэрэг нь их өөр ертөнц юмаа. Лондонгийн жазз бааранд орлоо л доо. Дээр үеийн блюз эгшиглээд л. Бусад жазз баарууд хаачихсан байхаар нь тэр бааранд санаандгүй ортол Эми Вайнхаусын 16-тайдаа анх дуулж байсан баар байж таарсан. Эми Вайнхаустай татуулсан баарны эзний зураг хананд өлгөөтэй… Яг миний хажуугийн ширээнд харваас урлагийн хүн гэмээр хоёр франц сууж байсан. Нэг нь продюсер, нөгөө нь дуучин байна гэдгийг би хараад л мэдсэн. Дуу сонсоод тэнд байсан хүмүүс бүгдээрээ хашхиралдаад, тэр хоёр тайзан дээр дуулах дуучны талаар ярилцаж, бичлэг хийж байсан. Тэгээд би “Чи дуучин байна” гэж хэлэхэд “Тийм” гэсэн. Хайлт хаа сайгүй, дэлхий даяар л байна. Тэд шинэ сонин юм олохын тулд Францаас Англид ирж хайлт хийж, өөр орны нөөц ухаж явна. Энэ их сайхан юм. Ажил болгох гээд тэнд бичлэгийг нь авч байхад би болохоор зүгээр л сонсоод сууж байх. Тэгэнгүүт би тэднээс сэдэл аваад, бичлэг хийж эхэлсэн. Ерөнхийдөө европ гэдэг сайхан соёлтой газар. Тэндээс сурах зүйл асар их бий. Яагаад Англиас The Beatles, Queen төрсөн юм? Яагаад хамгийн мундаг дуунууд, хамгийн мундаг дуучид тэндээс төрөөд байна вэ? Энэ утгаараа Англи миний сонирхлыг их татдаг.

З.Э. Шаналж зовсон цаг мөчүүд эргээд эерэгээр нөлөөлдөг юм бол аз жаргалтай байхдаа хүн яах ёстой юм бэ?

С.Н. Амттай хоол идэхдээ би дуу алддаг. Сайхан хүнтэй учраад бид баярладаг. Хөөрхөн хүүхэд хараад эрхгүй баясдаг. Сайхан дуу сонсож, кино үзээд бид заримдаа уйлдаг. Сайхан зүйл байвал илүү шунахгүйгээр, зүгээр л сэтгэл хангалуун байх хэрэгтэй юм шиг ээ. Ерөөс хамгийн их гай тарьдаг зүйл бол шунал. Байгаа зүйлдээ сэтгэл хангалуун байж суръя л даа.

З.Э. Үүний л төлөө ертөнцөд ирсэн юм болов уу гэж бодож байсан зүйл танд бий юу?

С.Н. Би олон хүнд тусалсан гэж боддог. Дуугаараа хүмүүсийн ухамсарт нөлөөлөхсөн гэж хичээдэг. Бид өөр байх ёстой. Бид яагаад өдөр тутмын материаллаг зүйлд шунаж, ямарваа зүйлийг үнэнээр нь харж чадахгүй сохорсон байна вэ. Бие биеэ эд мөнгөөр ялгаж харахгүйгээр ухаантай үгсээр дэмжиж тусалъя л даа. Юм цуглуулаад, дараа нь түүнийгээ орхиж явахын тулд ирээгүй нь тодорхой. Бие биеэ хайрлах гэж л ирсэн.

З.Э. Та ганцаарддаг уу?

С.Н. Ганцаардах нь нэг талаас өвчин, нөгөө талаас гайхамшигтай зүйл. Ганцаардаж байна гэж бодоод эхлэх нь гутрангуй, эсвэл залхуу хүний өвчний шинж гэж боддог. Харин би ганцаардахдаа баяртай байдаг. Ганцаараа байх нь өөрийгөө ойлгох, ертөнцийг танихын эхлэл шүү дээ.

З.Э. Таны балчир ахуй цаг, өсвөр нас, залуу нас, дунд хийгээд сүүл үед дотор тань байсан урлагийн хэмжээ яаж өөрчлөгдсөн бол?

С.Н. Урлагийн хэмжээ нь томорсон байлгүй яах вэ. Энэ нь яг л барилга барихтай адил. Хүүхэд байхдаа Наран их мөрөөдөмтгий байлаа. Социализмын үеийн мөрөөдөл өөр шүү дээ. Тэр үед би төсөөлөл ихтэй, яриа хүүхэд байсан. Энэ бол суурь бэлтгэгдэж байдаг цаг. Одоо Нарангийн барьсан байшин хэдэн давхар, ямар өнгө, үзэмжтэй болсон нь сонин. Мэдээж баялаг болсон байгаа. Нэгдүгээр давхаргүйгээр шууд хоёрдугаар давхарт хэзээ ч хүрэхгүй.

З.Э. Хөгжмөөс өөр юуг таашаадаг вэ?

С.Н. Кино, ном, байгалийг, нарыг, бороог таашаан амьдарч байна. Сайхан байгальтай газар төрсөн бид их азтай хүмүүс. Өглөө бүр дасгалдаа явна. Хамт дасгал хийдэг хүмүүсээс амьдралын сайхныг, эрч хүчийг мэдэрнэ. Хааяа залхуураад таслахаар хоёр Наран хоорондоо тэмцэж эхэлнэ. Амьд байгаадаа, эрүүл байгаадаа баярлана. Хүндэлж хайрладаг хүмүүс минь эрүүл энх байна. Аавын дулаан энерги, гэр бүлийнхний хайр, найз нарын сайхан үгс, инээмсэглэл, франц тогоочийн хийсэн гайхамшигтай хоолны амтыг мэдрэх аз жаргал. Үзсэн дуурь, жүжиг, шоу ямар олон хүний хүчээр бүтсэнийг харах аз жаргал. Сайхан шоколадны амт бол аз жаргал… Ахархан амьдралд бидэнд өөр юу хэрэгтэй юм бэ. Бид чинь 100 ч наслахгүй хүмүүс шүү дээ.

З.Э. Цаг хугацааны эрхээр хүний доторх айдсын шинжүүд ч бас өөрчлөгддөг болов уу. Айдсаа даван дийлэх нь мэдээж хүний туршлагатай холбоотой. Өнөөдөр айдас та хоёр ямар харилцаатай байна вэ?

С.Н. Надад байдаг ганцхан айдас бол хэн нэгэн хайртай хүн минь өвдөх вий гэдэг бодол. Бусад нь бол юу ч биш. Ойр дотны, намайг хайрладаг, миний хайрладаг хэн нэгэн битгий өвдөж зовоосой л гэж залбирна.

З.Э. Үхэхэд та бэлэн үү?

С.Н. Бэлэн. Цаг нь ирэхэд бүх юм дуусна. Би тавилан гэдэг зүйлд итгэдэггүй байлаа. Гэтэл хүнд цаанаас нь зурсан зураг 100 хувь биш юмаа гэхэд тодорхой хувь байдаг юм шиг ээ. Буруу явахад нэг зам байна. Зөв явбал өөр зам байна. Өөрөө өөрийгөө хөтөлж, ямар нэгэн нөлөөнд автахгүй явбал болоо.

З.Э. Шашны талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

С.Н. Би буддын гүн ухааныг шүтдэг. Гэхдээ шашин хэлбэрээр нь бус сургаалд нь итгэж, их хүндэлдэг. Энэ бол гайхамшигтай философи. Зарим хүмүүс эд хөрөнгө хүсч залбираад байгаа нь анзаарагддаг. Өөрийгөө л ойлгох нь чухал. Бурхан багшийн сургаал ертөнцийг ойлгоход надад тусалдаг. Найзынхаа бэлэглэсэн тэр номыг анх уншихад сонирхол татах хэрнээ хариулт олж авч чадаагүй, бас хүлээн зөвшөөрөхгүй зүйлс их гарч ирж билээ. Хоёр дахь, гурав дахь удаад тархи ажиллаж, дөрөв дэх уншилтаас ойлгож, ухаарч, хүндэлж эхэлсэн. Энэ олон тархийг чинь ажиллуулж байхгүй бол горьгүй шүү. Гөлийгөөд юм хүлээж авахгүй болоод ирнэ /инээв/.

З.Э. Урлаг нь гоё сайхан зүйлсийг үзүүлж баясгахаасаа илүүтэй үнэнийг ойлгуулах учиртай. Гэтэл үнэнийг ойлгохыг хүсч байгаа бол шашин шүт, даяан хий гэдэг шүү дээ…

С.Н. Хүн болгон өөр. Миний хувьд өөрийнхөөрөө байж, энэ биед төрсөн үүргээ зөв гүйцэлдүүлэх ёстой гэж боддог. Миний хөгжмөөс авдаг зүйлийг лам хүн шашнаас авдаг байж болно. Заримдаа модыг тахисан нэрийдлээр байгалийн гоо сайхныг алдагдуулж, шүтэхээсээ илүү устгаад байгаа хэт шашинлаг хүмүүсийн үйлдлийг хараад үнэндээ дургүй хүрдэг. Ээж хад руу явахад сүү цацсаар байгаад эргэн тойрон нь үмхийрсэн байгааг харахад аймшигтай. Үнэхээр шүтэж байвал хайрлаж, хамгаалж, цэвэрлэх ёстой биш үү? Гандангийн ойр орчмын хир, хогийг цэвэрлэж болдоггүй юм уу? Энэ мэтийг харахаар шашинд огт итгэмээргүй болдог. Хий хоосон шүтлэгт би үнэхээр дургүй.

З.Э. Юунд та эмзэглэдэг вэ?

С.Н. Хөл толгойгоо алдчихсан нийгэм, юу ч мэддэггүй, ямар ч туршлагагүй, өөрийнхөө амьдралын барилгыг анхнаас нь барьж байгуулж үзээгүй, амьдралын гүн ухаанаас хэдхэн хувийг ч үнэнээр харж ойлгохгүй, бялдууч царайлж багтай амьдардаг нөхөд биднийг удирдаж байгаа хүмүүсийн дунд байдагт хамаг дургүй минь хүрдэг. Нэр хүндийн төлөө үхэн хатан зүтгэж буй тэд байшингийн орой руу өгсөж байгаа өт хорхойнуудтай адил заваан харагддаг. Уурыг минь хүргэж урам хугалдаг ганц зүйл бол бялдууч, арчаагүй, худал хуурмаг, хулгайч зан. Тийм хүмүүс нийгэмд хор учруулж байна шүү дээ. Тиймээс би өөрийгөө зөв хүмүүсээр хүрээлж, муу хүмүүсээс хол байхыг эрхэмлэнэ. Өөрийгөө хүндэлж чаддаг, үнэнийг харж чаддаг, зөв төлөвлөж зөв гүйцэтгэх овоо хараатай олон хүн бидэнд хэрэгтэй.

З.Э. Эрх чөлөө гэж ярихдаа бид бусдын эрхийн талаар умартдаг шиг

С.Н. Эрх чөлөө гэдэг нь өөрийгөө эрх чөлөөтэй байлгахын тулд өрөөлийг эрх чөлөөтэй байлгана гэсэн үг юм. Өөрийгөө хүндлүүлэхийн тулд хүнийг хүндлэх хэрэгтэй гэдэг шүү дээ. Иймэрхүү асуудал дээр мэдрэмжтэй хандах нь чухал. Өдөр тутамд, тухайлбал машин бариад явж байхдаа урдах хүндээ хурдхан зам тавиад явуулчихвал арын хүмүүс болон би өөрөө ажлаа түргэн амжуулна. Хэрэв гөжөөд зогсчих юм бол би өөрөө ч цаг алдана гэдгийг л анзаарчих асуудал юм. Өөрийнхөө ажлын хурдыг бодъё гэвэл нөгөө хүний ажлын хурдыг бодох ёстой. Орчин тойрноосоо таашаал авч тайван амьдаръя гэвэл хогоо хаа сайгүй хаяхгүй байхад л элдэв зүйлд анхаарал сарнихгүйгээр эрх чөлөөтэйгөөр салхи мэдрэх болно. Хэн нэгэнтэй муудалцахаас зайлсхийгээд шууд орхин явах, тухайн хүнийг өөрийнхөө ертөнцөөс аваад хаячихад л хэн хэн нь эрх чөлөөтэй болох. Засаг төр, хот төлөвлөлт гээд л эрх чөлөөтэй байлгах төлөвлөлттэй байх… За тэгээд сайхан инээмсэглэл л эрх чөлөөг ихээр мэдрүүлдэг дээ.

З.Э. Эмэгтэй хүний хувьд амьдралын утга учир юу болох талаар асуумаар байна…

С.Н. Аливаа зүйлийг ойлгох түвшинд хүртэл цаг хугацаа хэрэгтэй байдаг гэж боддог.

Эмэгтэй хүн гэдэг ертөнцөд илгээсэн гайхамшигт бэлэг. Хүүхэд төрүүлээд өөрийгөө умартан байж түүнийгээ хайрлана. Асар олон төрлийн зүйлийг мэдрэх мэдрэмж, тэвчээр, хариу нэхдэггүй агуу хайр, ухаан өгөгдсөн гэж боддог. Нарийн, гайхмаар мэдрэмжүүдийг зөвхөн эмэгтэй хүн л гаргаж чаддаг. Би эмэгтэй хүн болж төрсөндөө их баярладаг.

З.Э. Та ирээдүйгээ хэрхэн харж байна вэ?

С.Н. Тааварлахад хэцүү л дээ. Одоо ажиллаж байгаагийнхаа үр дүнг хараад ямартаа ч сайхан байна гэж боддог. Хамгийн гол нь эх орон минь дайн дажингүй, амар тайван, ойр тойрны маань хүмүүс өвчин зовлонгүй байгаасай билээ.□

Untitled

/Copyright of @Goodali magazine/

“Пауз ч бас хөгжим” -Л.Насанбат

Цэрэндаваагийн Тэмүүлэн /A-Sound хамтлагийн дуучин, ая зохиогч/

НУУГДААГҮЙ ХӨГЖИМ

Хэдэн жилийн өмнө Hi-Fi 98.9 радиогоор босса нова хэмнэлтэй монгол дууг анх удаагаа сонссон минь А-Sound хамтлагийн “Шал дэмий” байлаа. Дуу цацагдсанаас хойш удалгүй тэдний “Release” цомог хотын залуусын дунд шуугиан дэгдээж, “Зуун наст”-аар удаалан, улмаар кино зохиолч Д.Төрмөнхийн санаачилсан “Цонхон дээр суусан ялаа” консепт цомог рок, psychedelic рок төрлийн дуугаралтыг сонсгож нэн содон үзэгдэл болсон юм. Энэ хугацаанд тэдний хөгжмийг бид ахин дахин амталж, тэр бүрийд дотор минь үүрээ улам баттай зассаар байгаа нь хөгжмийн чанарыг илтгэх хамгийн чухал үзүүлэлтийн нэгээхэн жишээ биз ээ.

“Шал дэмий” дууг бичүүлж байхдаа А-Sound лэйбл хамтлаг байсангүй. Ер нь ч анхлан цомог, бүтээл хийх гэж биш, бааранд хөгжимдөж мөнгө олох зорилготойгоор байгуулагдсан гэх агаад төдөлгүй Hi-Fi лэйблийн захирал Ц.Нацагдоржтой уулзан цомгоо бичүүлэхээр санаа шулуудсан аж…

Энэ бүхний гол эздийн нэг дуучин, ая зохиогч Ц.Тэмүүлэн багаасаа хөгжим сонсож дуулдаг байсан ч олны өмнө гарч чаддаггүй, ичимхий хүүхэд байжээ. Балчир ахуйд нь түүний гэрт Boney M, Queen-н хоёрын хуурцаг байсан бөгөөд рокийн талаар таньж мэдээгүй, өөр урсгалын хөгжмүүдийг сонсож явсан аж. “Queen-н Greatest Hits цомог надад тэмүүлэл, нөлөөг өгсөн байх” хэмээн тэр хуучилсан.

Зуны амралтаараа эмээгийндээ байхдаа нууцаар дуулахад эмээ нь ч бас нууцаар сонсчихдог байсан гэнэ. Аравдугаар анги төгсөх жилээ буюу 2001 онд ангийнхаа хоёр хүүхэдтэй хамт зусланд явжээ. Тэгэхэд Бямбаа гэдэг найз нь гитар тоглоход “гоё хөгжим байна” гэж бодсон нь амьд хөгжмөөр Midnight хамтлаг тоглодог байсан цаг үе. Найзтайгаа хамт гитар худалдаж аваад, интернэтээс таб /гитарын аккордуудын код/ оролдож үзээд, удалгүй АШУҮИС-ийн II, III дамжаандаа буюу 2003 оноос хэдэн нөхдийн хамт гитар тоглож эхэлжээ.

Туурвигч болсон нь түүний хувьд ухамсартай шийдвэр үү, эсвэл хар аяндаа бий болсон амьдралын хэв маяг уу гэдэг нь сонирхлыг минь эрхгүй татав.

“Хөгжимд дургүй хүн гэж үгүй. Тэр үед Keane, Coldplay манайхны дунд түгэн дэлгэрч байсан. Хөгжим цуглуулдаг Анагаахын нэг найзаасаа хөгжмийн цуглуулга хард дискээр авахад дотор нь Radiohead-ийн бараг бүх цомог байж билээ. Үүнээс өмнө би Radiohead-ийн ганц No surprises дууг л сонссон байсан юм. Бусад дууг нь анх сонсчихоод ийм сонин юм байдаг аа гэж гайхаж, бараг юу ч ойлгоогүй. Түүнээс хойш хөгжимд бүр ч гүнзгий татагдаж, 2005 оны үед “1060” хамтлагт хэсэг харьяалагдаж байгаад одоогийн A-Sound-ын бүрэлдэхүүнтэй нэгдсэн. Хар аяндаа гэж хэлэх нь хаашаа юм, ямартаа ч гитар тоглож сурах хүслээсээ болоод амьд хөгжимтэй анх холбогдсон юм уу даа”.

МЕЛОМАН

А-Sound-ын хөгжмүүд, мөн “Цонхон дээр суусан ялаа”-гийн хөгжмүүдэд гадны хөгжмийн нөлөө багагүй анзаарагддаг. Гэлээ ч энэ нь гарцаагүй түүний нэг хэсэг гэлтэй. Туурвигчийн дотроос гарах зүйлс туйлын эмзэг, ямар нэгэн сэжүүр дурсамжаас эхтэй байх нь элбэг. Чухамдаа түүнийгээ эргээд сонсоход өөрийгөө хэрхэн харах, басхүү түүнийгээ бусдад дэлгэнэ гэдэг бэрх…

“Хөгжим зохиох тухай урьд нь ерөөсөө бодож байгаагүй. Одоо бодоход, дотор байсан, эсвэл мартчихсан зүйлсээ санамсаргүйгээр хийж байгаа юм шиг хэрнээ өөрийн маань өнгөрсөн хийгээд одоотой яалт ч үгүй холбогдсон байх юм. Өөрийнхөө доторхыг бусдад гаргана гэдэг үнэндээ тийм ч их хүсээд байх зүйл биш шиг. Сайхан, муухайн аль аль тал үүнд байдаг. Хүнд таалагдахад өөртөө итгэх итгэл гарцаагүй ихэснэ. Гэвч нөгөө талаас, хүн болгон өөрийг тань хараад байхаар цэвэр өөрийнхөөрөө байхад хэцүү. Цаг хугацааны эрхээр үүнд дассаар байгаа. Гэхдээ л хааяа ядаргаатай байдаг…” .

Урлагийг бид гэгээрүүлэхээс гадна хүнийг зовоон шаналгах увдистай байх учиртай гэж үзэж болно. Зарим бүтээл эзнээ удаан зовоож төрдөг бол зарим нь төрөө ч үгүй байхдаа “үхдэг”. Аль бүтээл нь Тэмүүлэнг хамгийн их зовоосон талаар асуухад “Тэр энэ гээд шууд санаанд орж ирэхгүй л байна. Эхэн үеийн дуунуудын нэг Forever их удаж байж бэлэн болсон. А-Sound хамтлагаас бараг хоёр жилийн өмнө зохиогдсон санагдана. Дууных нь дурсамж ч, дуусаад хүмүүсийн чихэнд хүрэх гэж ч зовоосон” гэлээ.

Түүнтэй уулзахаасаа өмнө би гурван цомгийг нь нэгд нэгэнгүй нэгжин сонсов оо. Цаг хугацаа явах тусам түүний анхны үзэл санаа батжив уу, эсвэл цомгууд гарах тусам доторх хүн нь хувьсан өөрчлөгдөө болов уу гэх бодол төрсөн.

Харин Тэмүүлэн “Мэдээж хувь хүн маань өөрчлөгдсөн л дөө. Анх хөгжим хийж эхлэхэд үзэл санаасаад байх сүртэй зүйл байсангүй. Зүгээр л, тухайн үеийн мэдрэмжээрээ л дуу зохиож дуулж байсан. Анх дуугаа зохиоход дууны үг, утга тийм ч чухал байсангүй. Англи хэлээр дуу сонсож байсан уу гэхээс монгол дуунаас хуруу дарам цөөнийг л сонсож байжээ. Тод санаж байгаа нь “Титэм” хамтлаг… Ингэж чагнахдаа үгээс нь илүү аялгуунд нь татагддаг байлаа” гээд үргэлжлүүлэн“Өөрийнхөө дууны үгэнд их ач холбогдол өгөлгүй, ямар нэг утгыг илэрхийлэх ёстой л гэж боддог. Одоо ч гэсэн би ийм юм хэлэх гэсэн гэдгээ сайн мэдэхгүй хэвээр… Харин “Цонхон дээр суусан ялаа” төслийн санаачлагч Төрмөнх ахын сэдэв санаа надад их таалагдсан. Миний бодож, мэдэрч байсантай тухай үе нь ч таарсан. Бодоод байхнээ нууц, мэдэхгүй зүйлд хүмүүс их татагддаг юм болов уу. Би өөрөө ч тийм. Аливаа бүтээлд шингээхийг хүсдэг зүйл маань нууцлаг, ойлгомжгүй мөртлөө ойлгомжтой шинж чанар” гэлээ.

Туурвигчид ганцаараа байхдаа, шөнө, эсвэл нар шингэх цагаар, бүр тамхилах үедээ хөгжим бичмээр санагддаг болов уу гэж би таамаглалаа. Тэгвэл түүний хувьд “Хажууд хүн байвал ая зохиоход хэцүү байдаг. Үдийн үеэр хөгжим бичих санаагаа олоход дөхөм” гэнэ.

Түүнчлэн Тэмүүлэнгийн дотор ямар нэгэн бүтээл амилахдаа эхлээд үг бий болдог уу, эсвэл эгшиг бий болдог болов уу гэдэг нь сонин… “Ихэвчлэн цөөн үгс эхлээд орж ирдэг. Гурваас тав ч юм уу. Ингэхдээ аятайгаа орж ирж, эхний энэ санаа нь дууны үндсэн сэдэв болно. Хааяа авиа дангаар орж ирэх нь бий. Харин “Цонхон дээр суусан ялаа” дээр ажиллахад бэлэн шүлгэн дээр ая зохиосон нь надад өөр мэдрэмж төрүүлсэн”.

Миний хувьд долоо хоног бүр өөрийн хөгжмийн плэйлистийг шинэчилж, ингэхдээ амтыг нь ханатлаа хүртэж, ясыг нь гартал мөлжихийг хичээдэг юм. Хүн бүрийн хөгжимд хандах хандлага, хэрэгцээ, хүсэл харилцан адилгүй. Тэмүүлэнгийн хувьд сонсож байгаа хөгжмүүдээ сүүлийн үед өөрчилсөн эсэхээ тод санахгүй байсан. Тэгээд ч тэр одоо хөгжмийг ухаж сонсох нь багассан гэнэ. Тэрбээр “Шинэ гэхээсээ илүү хуучны дуунуудыг эргэн сонсож байна. Ийм үе хүнд гардаг юм болов уу… Одоо яг юу сонсохоо сайн мэдэхгүй л байна. Эх сурвалж ч дэндүү олон байна” гээд инээвхийлсэн юм.

АБСУРДИЗМ

Урлагийг л үнэн гэж үзээд, түүндээ залбирч хоргодон шашин мэт болгосон хүмүүс олон агаад таашаалын хувьд ч тэр нь тухайн хүнийг оюун сэтгэлийн хувьд дур тавиулж бүрэн чаддаг.

“Анх 102.5 радио, дараа нь 98.9 радиогоор тоглуулж байсан хөгжмүүд одоогийн залуусыг “дур тавиулж” чадсан болов уу гэж боддог. Анх би ч гэсэн тийм хөгжмүүдийг олж сонсоод мэл гайхаж байлаа”…

Хэмжүүр гэдэг зүйл зөвхөн хүний орчлонд л байдаг юм уу. Өөрийгөө авч үлдмээр байхын сацуу бид нийгэмд амьдарч байгаагаа мартаж болохгүй гэх.

“Хүн өөрөө нийгмийн амьтан гэдэг нь нэгэнт тодорхойгоос хойш сүргээрээ амьдарч, аливаа зүйлийн нөлөөнд орохоос өөр арга бидэнд үгүй. Тийм нөлөөнд ордоггүй хүмүүс байдаг л байх. Гэхдээ, арга билгийн ухаанаар аль аль талд нь зохицуулж амьдрахыг би хувьдаа хичээж байгаа…”

Компьютер тоглоомд донтсон анхны ПиСи-чдийн нэг гэж өөрийгөө нэрлэсэн тэрбээр хөгжмөөс гадна биллиард, ширээний теннис, хөлбөмбөгт дуртай. Сүүлд үзсэн кинонуудаас ямархан нэг нь сэтгэлд хоногшсон талаар асуувал “Д.Төрмөнх ахтай цомог дээр ажиллаж байхад А.Тарковскийн кинонуудыг үзэж, үнэхээр өөр гэдгийг нь мэдэрсэн. Ганц ч илүү зураглал байхгүй” гэв.

Дуугаралт гэдэг хөгжмийн хүний чухал үнэмлэх. Тэмүүлэнгийн дуугаралтын цаашдын эрэл хэрхэн үргэлжлэх бол… “Мэдэхгүй байна. Чадвал энэ ондоо А-Sound гурав дахь цомгоо гаргана гэж бодож байгаа. A-Sound-ын дууг ийм тийм гэж хэлэхэд хэцүү санагддаг. Ямар стилиэр хөгжимддөг вэ гэж биднээс асуухад мэдэхгүй л гэдэг. Мэдэхгүй л юм чинь…” гээд инээмсэглэв.

Нэгэн шошгод харьяалагдана гэдэг утгагүй. Амьдрал ч өөрөө абсурд.

Түүнтэй ярьж дуусаад саарал тэнгэртэй сайхан өдөр байсныг хэлэх үү, шуудхан тамхи татангаа бүхнээс алс мэт түүний амьдралд сэм атаархав.

Үгээр хэлж боломгүй, үзгээр бичиж боломгүй зүйл үнэндээ байхгүй гэж би боддог байлаа. Тэгтэл үнэн хэрэгтээ үгийн хийгээд төсөөллийнхөө санд байхгүй, мэдэхгүй зүйлээ оршин байдаггүй гэж хэлэх нь ямар их эндүүрэл болохыг ухаарах шиг.

Хүсэл ихэдвэл нүгэл ихэднэ. Үг олдвол нүгэл бас олдоно…□

Тунгалаг

ITC_Q5D9339org-c.jpg

Ослогоос гаралтай In the Country хамтлаг анх 2011 онд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдсан Их талын жазз олон улсын V наадмаар монголын үзэгчдэд өөрсдийгөө танилцуулж байлаа. Миний санаж байгаагаар, тэд Норвегийн зөвхөн жаззыг төлөөлж манайд ирсэн гурав дахь хамтлаг нь юм. Гуч гаруй орноор аялж 200 гаруй тоглолт хийсэн бөгөөд очсон газар бүрийнхээ сонсогчдын зүрхэнд өөрийн нутгийн өвөрмөц гойд ургамлын үрийг таригсад бол In the Country-гийнхэн. Тийнхүү үрээ суулгасан хөрснүүдийнх нь нэг би бөгөөд анх амьд хөгжимдөхийг нь сонссоноосоо хойш бүтэн дөрвөн жил хөгжмөөр нь ёстой л цус сэлбэн тэтгэгдэж билээ. Хамгийн сүүлд бичүүлсэн “Наран жаргах, наран мандах” цомгийг нь сонсонгоо Истанбул хотын Бэиоглу дахь Mephisto дэлгүүрт шинэ ном шиншилж явтал Pink Floyd-ийн сүүлийн пянзны доохон талд өнөөх цомог маань үзэгдэхийн төдийд тэднээс ярилцлага авах тухай бодол зурсхийн орж ирсэн юм. Хамтлагийнхантай холбогдоход тэд дуртайяа зөвшөөрсөн бөгөөд цааснаа буусан бүлээн үгсийг нь одоо та амтархан унших гэж байна.

Мартсанаас, тэр жил Улсын филармонид хөгжимдсөн хачин хүйтэн гэмээр хөгжмийг нь ойлгож гарсан хүн тун цөөхөн байсныг би тодхон санаж байна. Ер нь ч ихэнх хүмүүс хүссэнээ сонсохыг л урьтал болгодог шүү дээ. Хүслийг хүчээр бий болгож болох ч биш… Тэр байтугай хүсээгүйгээ ухамсарлах үе ч бидэнд тулгардаг билээ.

Бичсэн шигээ амьдарна гэдэг хэцүү. Хөгжим шигээ амьдарна гэдэг ч бас хэцүү. Тийм хүн ховор. Учир нь, тийм нарийн замаар цөөхөн хүн явдаг. Ямар нэгэн хачиргүйгээр хэлэхэд, энэ хамтлагийг тэдгээр цөөнх”-ийн нэг хэмээн бодном.

 ITC 28.09.12 222.jpeg

In the Country жазз гурвал

Мортен Квенилд /төгөлдөр хуурч/

Рожер Арнтзен /аргил хийлч/

Пол Хаускен /бөмбөрчин/

Зоригтын Энхмөнх. Хамтлагаа In the Country гэж нэрлэсний учир юу вэ. Яг ямар уулзвар гурван хөгжимчний нийлэн нэгдэх шалтгаан болсон бол?

Пол Хаускен. Бид байгальд ойр байж, алхаж, гүйж, загасчилж цагийг өнгөрүүлэх дуртай. Ийнхүү байгалиас өөр өөрийнхөөрөө таашаал авдаг нь хамтлагийн маань нэрэнд тусгалаа олсон юм. Бид гурав Осло хот дахь Норвегийн хөгжмийн академид танилцаж байлаа. Тэгээд 2003 оны зун Рожерын сүүлийн шалгалтан дээр анх удаа гурвалаар хамсран тоглосон. Тэгэхэд л бидний энэ нэгдэлд ямар нэгэн онцгой зүйл байгааг мэдэрсэн дээ. Түүнээс хойш хамтдаа 12 жил, долоон цомгийн ард гарчээ.

З.Э. Хөгжмийн онгодыг тань чухам юу хөглөдөг вэ?

П.Х. Бид маш олон төрлийн хөгжим таашаадаг. Хамтлагийн маань дуугаралт ч үүнтэй холбоотой. In the Country-г яг ийм жанрын хөгжим тоглодог гэж онцлоход бэрх. Жишээ нь, би америкийн фолк, кантри-рок, авант-гарде жаззад дуртай байхад Мортен илүү экспериментал модерн болон попод татагддаг. Харин Рожер гэр бүлээсээ жаззыг өвлөж, биг бэнд, жазз-рок, жазз-комбо урсгалаар хөгжимддөг. Дебюссигээс эхлээд Вилко хүртэлх, бүр тэднээс өмнөх бүхий л цаг үеийн бүх төрлийн гайхамшигт хөгжмийн сонсогчид, бид.

З.Э. Хөгжим таны хувьд яг юу вэ?

П.Х. Хөгжимдөх нь бидний өөрийгөө илэрхийлэх дээд хэлбэр, бусадтай харилцах хэл болдог. Хөгжим сонсож байгаа хүмүүсээс гадна бид өөрсдөө хоорондоо хөгжмөөрөө харилцана. Түүнчлэн хөгжмөөр дамжуулан хэлэх гэсэн зүйлсээ илэрхийлж, хөгжмөөр дамжуулан өөрчлөлт хийж, дэлхий ертөнцийг илүү дээр болгохыг хүснэ. Хөгжимдөх явцдаа хамгийн жижиг хэсгүүдэд анхаарал хандуулж, бүхнийг бага зэрэг удаашруулах нь бидний үндсэн арга барил.

З.Э. Хөгжим бичихэд хэлбэр хэр чухал вэ?

Рожер Арнтзен. Хөгжмөөр бодсоноо илэрхийлэхэд хэлбэр онцгой чухал. Түгшүүр, чөлөөлөлт хоёрын хослол хөгжмийг хэрхэн ойлгож буйг минь харуулах маш чухал үзүүлэлт болдог. Энэ хоёр үзэгдлийг хэлбэр хийцэд тараан байрлуулах нь бидний хувьд тулгуур баримтлал болдог. Хөгжмөө чөлөөт сэтгэмж рүү урвуулан тоглох боломжтой нөхцөлөөр зохиож найруулах нь бидэнд нэг төрлийн хүчдэл болж өгдөг юм. Зарим хүмүүс бидний авад зохиомжийг /импровизаци/ поп, рок хөгжмөөс олдсон хэлбэр үү, эсвэл бидний дуртай авант-гарде чиглэлийн хөгжмөөс улбаатай юу гэдгийг ялгаж салгадаггүй байж мэднэ. Тэгэхээр, бидний хамаг сонирхол эдгээр хүчин зүйлсийн огтлолцох тэр агшныг ажиглахад л чиглэдэг юм.

ITC_Q5D9422org_c_small

З.Э. Авиа, хэмнэл хоёрын алийг нь дотроо түрүүлж сонсдог вэ?

Р.А. Хэмнэл бидний хөгжимд чухал байр суурьтай ч юун түрүүнд авиа, дуугаралтыг сонсдог. Бид төгөлдөр хуурын гурвал /төгөлдөр хуур, аргил хийл, бөмбөрийн гурвалыг piano trio гэж нэрлэдэг уламжлалтай. З.Э./ хэлбэрийг анхнаасаа сонгосон нь гурвал төрлийн дуугаралтын царааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилготой минь холбоотой. Зэмсэг тус бүрээр нь авч үзсэн ч акустик дуугаралт талаасаа эдгээр хөгжим хязгаарлагдмал биш. Жазз, поп, рок, электро хөгжмийн уран бүтээлчдээс урам зориг авч, үүн дээрээ дөрөөлөн аль ч төрөл рүү хэлбийж болох дуугаралтын шинэ түвшинг бий болгохоор бид эрэл хайгуул хийж байна. Энэ эрмэлзэл маань биднийг студийн болон амьд тоглолтын дууны гайхалтай инженерүүдтэй уулзуулж, хамтран ажиллах боломжийг олгосон. Бид хөгжмийг төхөөрөмжид захирагддаг зүйл гэж бус, харин хөгжим эхлээд “ирнэ”, түүнд нь төхөөрөмж хэрэглэгддэг гэж ойлгодог. Тиймээс ч хөгжмийнхөө чиглэж буй зүг рүү харж эхэлсэн нь бидний хувьд эртнээс улбаатай.

З.Э. Жазз хөгжимчдийн жинхэнэ мөн чанар тайзан дээр илүүтэй илэрдэг болохоор бичлэгийн үеэр тэр амьд байдал, амин сүнс нь үгүй болчих вий гэж би боддог. Тэгэхээр, жаззыг бичүүлэх нь хэр чухал вэ?

Р.А. Амьд тоглолт, студийн хөгжмийн хооронд тодорхой ялгаа бий. Бид аль нэгийг нь нөгөөгөөс нь илүүд тавилгүй эн тэнцүү хүлээн авахыг хичээдэг. In the Country хамтлаг студийн тав, амьд тоглолтын хоёр цомог бичүүлсэн л дээ. Тэгэхэд амьд тоглолтуудын бичлэгийн дараагийн шатны ажиллагаа буюу микс, мастерин ажилбарууд илүү хүнд байсан. Ялангуяа “Шуугиан ба орон” цомгийн хувьд. Амьд тоглолтын бичлэгт мэдээж дунд зэргийн чадвараар хөгжимдөхгүй. Амьд уур амьсгалд хөтлөгдөх олон хүчин зүйл бий. Бид амьдаар хөгжимдөхүйн энергид анхаарал хандуулж, дуугаралтын чанар, бичлэгийн техникийн асуудлууд дээр үзэгчдийн урмыг хугарахааргүй хэмжээнд ажиллахыг зорино. Харин студийн бичлэгийн сайн тал нь гэвэл зоргоороо бичүүлж болдог. Нэмэлт хөгжмийн зэмсэг хэрэг болбол нэмчихнэ, давхарлаж бичвэл давхарлачихна. Төгөлдөр хуурын гурвал гэхээр л заавал анхны хувилбараар үлдэх албагүй шүү дээ. Бид бичлэг хийлгэх дуртай. Гэхдээ амьд тоглолтод үүнээс ч илүү дуртай.

З.Э. Норвегийн хөгжим, кино өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой. Тэр өвөрмөц байдлыг танай орны байгалийн цогц үзэсгэлэн бий болгодог гэж ойлговол зөв үү?

Мортен Квенилд. Дээр хэлсэнчлэн, бид хөдөө нутгийн онгон зэрлэг байдалд асар ихээр татагддаг. Ан авлах, загасчлах, каяак завиар явах, ууланд алхах гээд аль болох байгальд ойр байхыг хичээнэ. Бид байгалийг амрах орчин, онгод төрүүлэх газар гэж хардаг. Энэ нь ч бидний аялан тоглолт, зав чөлөөгүй аж амьдралд үнэхээр хэрэгтэй. Учир нь, байгальтай харилцах харилцаа маань бидний хөгжимд цус сэлбэдэг юм. Хөгжим бидний нэгээхэн хэсэг учраас маш олон жижиг махбодоор дамжин хайр, бас эргээд байгальд хэрэгтэй зүйлс ундран гарч байдаг гэж боддог. Түүнчлэн, Норвегийн газар зүй болон хүн ам зүйн нөхцөл байдал, соёл зэрэг нь бидний хувьд үнэн байдлаараа орших, өөртөө итгэлтэй байхад чухал нөлөө үзүүлдэг. Нөгөөтээгүүр, хэдхэн бээрийн зайд хөрш улстай хиллэж буй нь өөрсдөдөө санаа тавьж, бие даан шийдвэр гаргаж байхыг биднээс шаарддаг юм. Энэхүү норвеги хандлага, оюун сэтгэлгээ магадгүй урлагт ч илрэн гардаг байх.

З.Э. Хамгийн сүүлийн цомгоо та бүхэн урьдчилан төсөөлж байсан шигээ хийж чадсан уу?

М.К. “Наран жаргах, наран мандах” цомгийнхоо ажлыг ерөөсөө ямар ч төлөвлөгөөгүйгээр эхэлсэн л дээ. Би зүгээр л хэдэн дуу бичиж, хамтдаа сургуулилж, тайзан дээр хөгжимдсөн. АНУ-д аялан тоглох тов гарахад, аялан тоглолтын үеэр гурван өдөр чөлөөтэй байх нь тодорхой болсон. Ингээд л бид завтай өдрүүдээ ашиглан бичлэг хийлгэхээр шийдсэн юм. Тэгээд бичлэг хийлгэх студи хайж, эцэст нь Лос-Анжелос дахь домогт Sunset Sound студид цомгоо бичүүллээ. Акустик хөгжмийн 70 жилийн туршлагатай, сүүлийн 60 жилийн турш тоноглогдсон дээд зэргийн төхөөрөмж, хэрэгслүүдтэй учир уг студи үнэхээр төгс байсан. Хөгжимтэй холбоотой бүхий л ажлыг Раян Фрийланд зохицуулж, аналог хөдөлгүүр нь ч дуугаралт руу сайн хөрвөсөн байсан.

ITC_Q5D9384org.jpg

З.Э. Танай хамтлагийн үндсэн шинжүүдийн нэг бол меланхолик маягийн дүнсгэр оршихуй. Цомгийн эхний бүтээлүүд удаан хэмнэлтэй байдаг нь сонсогчдыг эхлээд бодлогошроход хүргэдэг мэт. Ийм байдал ялангуяа сүүлийн хоёр цомгоос тань анзаарагдсан. Үүний дараагаар хурдавтар хэмнэлтэй хөгжмүүд орж ирж сонсогчийг сэрээдэг. In the Country хөгжим бүтээж буйн зорилго юу вэ?

М.К. Бид хөгжмийг ертөнц дээр бусдаас өөр өнцгөөр харж буйгаа илэрхийлэх, өөрөөрөө байх, энгийн хэлээр бичиж хэлж чадамгүй түүхүүдийг хуваалцахыг хүсдэг. Бид хөгжмөө өдөр тутмын амьдралаас зугтан хоргодох газар байгаасай гэж боддог. Тиймээс ч, үе үе удаанаар хөгжимдөж, сонсогчоо удаан хөдлөх боломжит нөхцөл байдалд хүргэж өгөхийг хичээнэ. Яг л хөгжимд ховсдуулж буйтай адил. Хэрэв сонсогчид маань цаг хугацаа, орон зайг мартаж чадаж байвал энэ бидний амжилт.

З.Э. Цахилгаан хөгжмийн дуугаралт өдгөө дэлхий даяар хамгийн хурдацтай тархаж буй түлхүүр дуугаралтуудын нэг болж байна. Энэ нь танай хөгжимд хэр чухал байр суурь эзэлдэг вэ?

М.К. Цахилгаан хөгжим бидний хөгжимд нэн чухал байр суурьтай. Ийм хөгжмийн дуугаралт, бичлэгийн техникүүдийг ашиглах нь бид өөрсдийн түүхийг илүү олон өнгөөр хүргэж байна гэсэн үг. Жишээ нь, электро дуугаралт бидний хөгжимд ихэнхдээ зөрчилдөөн, аюулыг дүрсэлдэг. Акустик дуугаралтын өөрийн нь багана хамгийн эгэл бөгөөд үзэсгэлэнтэй байдаг бол эсэргүүцэл, булай муухайн тунг зөв тааруулж сонсгоход цахилгаан дуугаралтууд тусалдаг. Байнга тэнцвэртэй байх нь зүйн хэрэг шүү дээ.

З.Э. Та бүхэн ямар давтамжтай өөрчлөгддөг вэ. Авах гээхийн ухаанд хэрхэн ханддаг вэ?

М.К. Ойр ч биш, хол ч биш давтамжтай. Энэ бол цаг хугацааны хүчээр бий болсон тогтмол хувьсах хүүрнэл юм даа. Түүний үрээр цаг тутамд бидэнд хэрэгтэй байгаа сонголтыг бий болгож, тэр нь ямх ямхаар хэмжигдэх бидний бие сэтгэл, оюун бодлыг зөв тийш залахад тусалдаг. Би л лав хувьдаа авах гээхийн аль алинаас айдаггүй. Учир нь, биднийг амьд байлгахын тулд байнгын өөрчлөлтүүдэд хөгжим өөрөө дууддаг юм.

/Гоодаль сэтгүүлд нийтлэв./

/Б.Шаравын нэрэмжит II уралдааныг шинжихүйд/

2012 оноос дөрвөн жил тутамд зохион байгуулагдах болсон, төрийн шагналт, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Бямбасүрэнгийн Шаравын нэрэмжит мэргэжлийн дуулаач, хөгжимчдийн олон улсын уралдаан өнгөрөгч сард /2016.11/ болж өнгөрөв. Бяцхан нийтлэлээрээ тус уралдааны зөвхөн үндэсний хөгжимчдийн хэсгээс хийсэн ажиглалтаа тусгахаар зорилоо.

Уралдаанд зөвхөн 35 хүртэлх насны хөгжимчин, дуучид оролцох бөгөөд зорилго нь залуу туурвигчдын авьяас, ур чадварыг хөгжүүлэх, тэдний урын санг Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдээр баяжуулах, олон улсад түгээн дэлгэрүүлэхэд оршино. Ингэхдээ бүх зэмсэг нэг ангилал дор өрсөлдөхөөрөө бусад уралдаанаас ялгаатай.

Өнөө цагийн манлай хөгжмийн зохиолчдын зүй ёсны төлөөлөл болох сайх зохиолчийн нэрэмжит уралдаан буй болсон нь даяар цагт машид олзуурхууштай үйл явдал хэмээн шагналтнуудын тоглолтыг сонордон суухуйд ахин дахин ухаарсан. Түүний үндэсний хөгжимд зориулсан том хэлбэрийн болон бусад бүтээл (Симфони №2, “Хэрлэнгийн домог” гэх мэт), хүний сэтгэлийг хөдөлгөх, ухааныг тэтгэх ажлууд хийгээд уртын дууны хэмнэл өгүүлэмжийн хязгааргүй чанарыг Өрнийн сонгодог дэгтэй уясан нь аль ч үндэстний хэн бэ гуайд ч монгол ахуйг түвэггүйгээр хүртээх нэгэн хэл гэлтэй. Б.Шаравын хөгжим бол ерөөс даяар дэлхий тэр чигтээ монгол болсон мэт юмсанж.

Уралдааны Гранприг морин хуурч Н.Жигжиддорж, үндэсний хөгжмийн ангиллын II байрыг ёочин Т.Өлзийжаргал, III байрыг хуучирч Э.Цэндсүрэн, лимбэч Б.Мягмарцэрэн нар хүртсэн бол, дуулаачийн төрөлд тэргүүн байрыг Б.Батжаргал, дэд байрыг Э.Отгонбат, гутгаар байрыг С.Батчимэг болон Казахстан улсын дуучин Жармагамбетов Расул хүртэв. Шагналтнуудын тоглолт нь орчин цагийн үндэсний хөгжимчид уламжлалыг хэрхэн харж, хүлээн авч, үргэлжлүүлж буйн сацуу шинэ цагийн хөгжмийн хөгжлийг түүндээ хэрхэн уялдуулж байгаагийн нэгэн тод жишээ болвой.

Уралдааны шагналын сан (гранпри 10 мянга, I байр 5000, II байр 3000, III байр 1000 ам.доллар) манай хөгжмийн уралдааны түүхэнд урьд өмнө байгаагүй өндөр нь залуу уран бүтээлчдийг олноор татах хөшүүрэг билээ. Дуулаачийн ангилалд нийт 52, үндэсний хөгжмийн ангилалд 31 оролцогч бүртгүүлснээс ажихад Э.Амартүвшин, Г.Ариунбаатар тэргүүтэй дуулаачдын олон улсын амжилт залуу, тэр дундаа эрэгтэй дуучдын урмыг хөглөж, тус ангиллын өрсөлдөөнийг өрдсөн нь илт.

Олон улсын шошготой уралдааны хувьд хөтөлбөр болон шатуудад заагдсан хугацаа зэрэг нь чансааг үнэлэх үндсэн хэмжүүр (шагналын сангаас гадна) болдог. Гэтэл үндэсний хөгжмийн ангиллын зарим хөгжимчин тоглохоор ирүүлсэн зохиолуудаа хөгжимдөөгүй буюу тухайн төрөлд дүйцсэн хэлбэр (форм) бүхий зохиол хөгжимдсөнгүй. Жишээлбэл, II шатанд заагдсан өөрийн орны хөгжмийн зохиолчдын шилдэг бүтээл гэсэн заалтыг хэд хэдэн хөгжимчин зөрчихөд шүүгчдийн бүрэлдэхүүн түүнийг нь анзаарсангүй юу, эсвэл хөтөлбөр анхнаасаа дутуу дулимаг байсан уу гэж бодогдсон нь уралдааны явцад анхаарам хэд хэдэн зүйл байсны эхнийх. Удаахад зарим оролцогч заагдсан цагаас дутуу хөгжимдөж байсныг тэмдэглүүштэй. Анхдугаар уралдаантай харьцуулахад оролцогчид урын сангийн хувьд эрэл хайгуултай, чадвар  шаардсан зохиолуудаар өөрсдийгөө сорьсон нь сонсогчдод сонин сайхан байсан. Гэвч тийм нь цөөн. Бид Өрнийн сургалтын дэгийг илүүтэй сурсан болоод тэр үү сонгодог хөгжмийн зэмсэгт зориулсан бүтээлийг ихэд ур чадвартай хэмээн үзэх нь бий. Тэгтэл Монголын зарим, бүр дийлэнх хөгжмийн зэмсэгт маань Дорнын бүтээлүүдийг хөрвүүлж хөгжимдвөөс арга барил, дуурьсал, зэмсгийн онцлогоороо илүү тохирмоор санагдана. Үүн дээр нэмэх багахан зөвлөмж хэмээвэл, I шатанд монгол уламжлалт бүтээл, эсвэл урт дууг заавал тоглох хөтөлбөрөөр оруулбал монгол уралдаандаа бүр их зохимжтой болох санагдана.

Уралдааны үндэсний хөгжмийн ангилалд Өвөрмонголын хоёр хөгжимчин өргөдлөө ирүүлснээс морин хуурч Б.Эрдэнэбилэгт авах гээх чанарууд байв аа. Нэгэн үе бид Өвөрмонголын морин хуурыг шингэн дуутай, бяд багатай гэж шүүмжилдэг байсан бол өнөөдөр тэдний нумын техник, гайхам хурдаас нь суралцах зүйл багагүйг хаа хаанаа бодмоор. Аливаа ралдаанд хөгжимчин хүн өөрийн сэтгэлгээ, хөгжмийг хүртэх цараагаа харуулах учиртай агаад энэ тал дээр Н.Жигжиддорж өөрийгөө “эвдэх” гэж хичээсэн нь тодхон. Үүнийг нь морин хуурын өнөөгийн сургалтын дэгийн хөгжлийг төлөөлж буй бус харин хувь хүний эрэлч байдал, хөгжимчин хүний хариуцлагаа ухамсарлах чанартай холбож үзмээр санагдав. Түүнчлэн, сургалтын дэгийн хувьд бид манлай хөгжимчдөөсөө суралцаж, уламжлал шинэчлэлийг хосолмол аргаар сайжруулж чадваас цагийг хожиж, дараа дараагийн уралдаанд өрсөлдөөнд түүчээлэх хүмүүсийг олшроох юмсанж.

Нийтлэлийнхээ төгсгөлд уралдаанд тоглогдсон монгол хөгжмийн зохиолчдоос цухас дурдах нь зүй. Б.Шаравын бүтээлээс гадна Х.Алтангэрэл, Б.Мөнхболд, Ш.Өлзийбаяр, Ц.Нацагдорж, Л.Мөрдорж, С.Соронзонболд, Ц.Сэр-Од, Ж.Энхбаяр, Х.Билэгжаргал нарын бүтээлээс хөгжимдсөнөөс ажвал уралдааны зорилго нэг талдаа биелж байгаа авч үндэсний хөгжмийн зохиолчдын яв цав чанартай ажлууд тоотой хэдхэн байгаа нь шинэ сайн зохиолуудын эрэлт цангааг ахин сануулж байв. Дуучныг дагаж дуу, хөгжимчнийг дагаж хөгжмийн зохиол бүтдэгийн тод сайхан жишээг Ш.Өлзийбаярын морин хуур симфони найрал хөгжимд зориулсан II концерт, Н.Жанцанноровын ёочин симфони найрал хөгжмийн концертоос харж болохоор байлаа.

 

 NataliaMateo1

Наталия Матео /дуучин, ая зохиогч/

ACT лэйбл польш гаралтай цоо шинэ уран бүтээлчийг нэрлэж байна. Түүний хөгжмийг өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын сүүлээр Jazzahead!2015 наадмын үеэр ойроос чагнаж, танилцах боломж олдсон юм.

Матеогийн хөгжим бол нарийн бүрээ, төгөлдөр хуур, аргил гитар, бөмбөр, гитар зэрэг зэмсгээс бусдыг хэрэглээгүй минимал төрлийнх. Хэдийгээр олон зэмсэг харагдавч тэд бүгд эмх замбараатай дуулдана. Эмх замбараа гэхээс илүү өөрийн үзэл санааг цэврээр илэрхийлэхийн тулд зөв цагт зөв хөгжмөө дуугаргасан гэе.

Heart of Darkness цомог бол харанхуйг номлогч. Түүний бүтээлүүд Сара Бласко шиг фолк биш, Кэти Мэлуа шиг гэгээтэй биш, Daughter-ийн ой шугуйн харанхуйгаас илүү байшингийн өрөөн доторх харанхуйг дүрсэлнэ. Түүний дүрслэх харанхуй бол ганцаар, ганц өрөөн дотор хана, шал, таазнаас өөр зүйл үгүй атлаа гүнзгий уянгалуун, гунигтаа гутраагүй, харин ч тодорхой бодол баримтуудаар дүүрэн. Нэг ширхэг нарийн бүрээ тас харанхуй өрөөнд зүсэх ганц зурвас гэрлийг тусгаж, цуурай нь уул хаднаа биш өрөөний булан тохойд хүрээд буцна… Түүний хөгжим шивнэхгүй өгүүлж, хашхирахгүй ёгтлохдоо үзэл санаагаа тулгахгүй.

Ийнхүү харанхуйн талаарх өөр өнцгийг түүний шинэхэн цомгоос олж харав. Харанхуйг хэр зэрэг ухаарч чадсан нь гэрлийг төдий чинээ ухаарна…

 

Зоригтын Энхмөнх. Хөгжим таны хувьд хэзээнээс чухал болов оо?

Наталия Матео. Гэр бүл ба орчин хэн хүнд чухал нөлөөтэй. Аав маань сонгодог, жаззын пянзны тоймгүй их цуглуулгатай байлаа. Хөгжмийн үр, түүнд өгсөн хайр хоёр хэзээ нэгэн цагт миний дотор үрээ суулгасан байх. Хамгийн сайн санаж байгаа хоёр дурсамжаа яръя л даа.

Би Варшав хотод төрж, дөрвөн нас хүртлээ тэнд байсан. Нэг орой унтахаар хэвтэж байтал нөгөө өрөөнөөс сонсогдсон төгөлдөр хуурын аялгууг би тодхон санаж байна. Аав маань ямар нэгэн сонгодог хөгжим тоглосон нь тэр. Тэр чимээ намайг хэзээ ч зогсомгүй тавгүйрхэл, зовнил, меланхоли байдалд оруулж, чухамдаа тэр нь надад бодол төрүүлж, тэгэхдээ ямар нэгэн тодорхой бус хүсэл төрөхөд хүргэсэн нь өнөөг хүртэл намайг хөтөлсөн гүнзгий сэтгэл хөдлөл байсан.

Үгээр хэлж болохуйц өөр нэг дурсамж минь гэвэл, европын “The Final Countdown” хамтлаг надад мэдэгдэхүйц нөлөөлсөн. Тэр үед би бас л дөрөвтэй, манай гэрийнхэн Австри руу нүүсэн нь надад гүн гүнзгий сэтгэгдэл төрүүлж билээ.

 

З.Э. Таны хөгжмүүд хувийн шинж чанартай нандин зүйл болох нь илхэн байна. Танаас гадна хамтлагийн тань үндсэн хөгжмийн найруулагч хэн бэ. Хэрхэн та бүхэн хамтарч дуугаа сонгож, найруулж, нэгэн цул болдог нь сонирхол татаж байна…?

Н.М. Голлох санаанууд надаас төрдөг, хэдий тийм ч хамтлагийнхны маань хөгжимдөж буй нь гарцаагүй шийдвэрлэх нөлөөтэй агаад юугаар ч орлуулшгүй хэсэг юм. Хөгжмийн үлэмж хэсэг нь бэлтгэлийн үеэс төрнө. Импровизациуд заримдаа бүр шинэ дуунуудын найруулга болох нь ч бий. Тухайлбал “Харанхуйн зүрх” цомгийн заримынх нь үгийг би бичиж, гурван дууны найруулгыг гурван хөгжимчин маань тус тусдаа дангаар найруулж, үлдсэнийг нь бид хамтраад найруулсан. Зарим найруулга дээр бид шинэлэг байдлыг нь хадгалахын тулд их цаг зарцуулж, харин заримдаа уйдахгүйн тулд шинэ түүхий эдийг эрэлхийлж байх жишээтэй.

З.Э. Жанрын хувьд жазз, технологийн хувьд дууны эффектүүд таныг илэрхийлэхэд яаж нөлөөлж байна вэ?

Н.М. Магадгүй та жазз дэвсгэрүүдээр минь мөшгөн бидний хөгжмийн стиль, чадваруудыг хайж болох юм. Гэвч эцэстээ жазз чухам юу юм бэ? Түүхийн талаар та яримаар байгаа юм уу? Миний хувьд энэ бол дуугаралтын гоо зүй. Энэ хөгжимд заримдаа харш дуугаралт /диссонанс/, лаадуудаас илүү диатоник бус ноотуудыг сонгох хэрэгтэй болдог. Үүнээс гадна надад рок, инди, алтернативын бохир байдлууд, ялангуяа Том Вэйтсийн хөгжмүүд их таалагддаг. Ингээд харвал тодорхой жанруудаар өөрийгөө илэрхийлэхэд минь тэдгээр сайхан элементүүд тусалдаг.

З.Э. Сонсох дуртай хөгжмүүдээсээ нэрлэнэ үү…?

Н.М. Хоёрыг нь дээр дурдчихлаа. Уламжлалт жаззаас Колтрэйн, Вэйн Шортер, Арт Блейкий, Лий Морган, Майлс Дэвис нарын “яаж?” нь “юу?”-гаас илүү чухал болохыг бидэнд ойлгуулсан явдал. Мөн мэдээж орчин цагийн Нью-Йоркийн жазз хөгжимчид. Өө тийм, би Амросэ Акинмузирт хайртай. Германд амьдардаг болохоор Мангелсдорф, Бротзманн /чөлөөт жазз/, за тэгээд польш хүний хувьд Станкос, Урбаниакс, Намисловскис, Дудзиакс зэрэг олон сайхан уран бүтээлч бий. Дуучдаас гэвэл Жефф Баклиес, Жил Скот Херонс, Абида Парвиинс, Тео Блэкмэнс, Гречэн Парлатос, Мэрэдит Монкс, Сидсэл Эндресэнс, Медерик Колигнонс, Симин Тандерс нарыг нэрлэж болно. Сонгодог хөгжмөөс И.С.Бах, М.Равель, К.Дебюссийн хөгжмүүд.

З.Э. Тайзан дээр нэг дууг дахин давтан дуулах бүртээ та дуугаа яаж амьд байлгадаг вэ?

Н.М. Энэ бол миний сонгосон мэргэжлийн хамгийн чухал хийгээд хамгийн хэцүү тал нь болов уу. Өөрийн хүч энергийг тодорхой цагт, тодорхой газар бэлэн байдалд байлгах ёстой бөгөөд өөртэйгөө, өөрийн сүнс сэтгэлтэй холбогдож, тэгсэн хэрнээ сэтгэл хөдлөлийг “дахин бүтээж”, яг л хамгаалалтгүй эсвэл хорионд байсан мэт сэтгэл хөдлөлүүдтэй дахин холбогдож, түүний хүчийг ашиглана. Жинхэнэ сэтгэл хөдлөл “хүссэн” сэтгэл хөдлөлөөс минь хүчтэй байдаг. Тэгээд үнэндээ “хүссэн” сэтгэл хөдлөл гэж байддаггүйг ойлгосон.

З.Э. Та хэнд зориулж дуулдаг юм бэ?

Н.М. Хүмүүсийн зүрх сэтгэлд. Сонсдог, сонсохыг хүссэн зүрх сэтгэлд зориулж шүү дээ. Заримдаа зөвхөн тодорхой сэтгэлүүдийг тусгаар байдлаар хөдөлгөсөн хөгжим гэж бий. Хөдөлсөн зүрх сэтгэлүүд эргээд намайг гүн хөдлөлд хүргэх нь бий.

З.Э. Таны хувьд хайр гэж юу вэ?

Н.М. Хайр минийхээр бол жаахан хүүхэд байхдаа мэдэрсэн, өсч торнихдоо мартдаг, хамгийн гүнд шигдээстэй байж болох, бусад хүмүүст хэрэгтэй, үүний хажуугаар эрх чөлөөтэй, тусгаар, ертөнцийн талаар шударгаар сонирхдог зүйл.

З.Э. Та славьян хэлээр дуулдаг. Эх хэлнийхээ талаарх бодлоо хуваалцана уу. Ойрын болон хэтийн төлөв тань юу байна?

Н.М. Одоо эргээд сонсохоор /Германд амьдарч байгаа учир ингэж хэлэв бололтой/ миний явсан замуудыг санагдуулдаг. Энэ хэл надад хөгжим доторх эрс өөр авиа, хөгжим, аялгуу, хэмнэлийг нээж өгсөн.

Одоо би Оснабрүкэд суурьшиж байна. Ирэх жилийн хоёрдугаар сард сургуулиа төгстөлөө эндээ амьдарна. Дараа нь хааш зүглэхээ үнэндээ мэдэхгүй байгаа. Магадгүй миний хайр хаана байгаагаас, хамтлаг маань хаана байгаагаас шалтгаалах байх. Эсвэл сэтгэл минь Польш руу татагдах ч юм бил үү…□

10568017_10152614600718856_522548678_n

Жэ Тан /БНХАУ-ын Шанхайн консерваторын дэд захирал, Шанхайн төгөлдөр хуурын олон улсын фестивалийн уран сайхны удирдагч, Шанхайн мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын нийгэмлэгийн тэргүүн, профессор, хөгжмийн ухааны доктор/

 

/Гоодаль №60/

/Гоодаль №60/

Өгөгдсөн бүхнээ тодорхойлох гэж бид адгана. Учир нь юуг юу гэж нэрлэх нь энэ орчлонд юу юунаас “эрхэм”. Үнэн гэгч яг юу болохыг үхэхээс нааш олж үзэхгүйгээс хойш, аливаад үнэлэлт дүгнэлт өгөхийг урьтал болгохгүйг хичээвч заримдаа хүчээр шахам ийн үйлдэж л орхино… Үнэн хаа ч үгүй. Тэр зөвхөн бидний зүрх сэтгэлд л бий. Тийм сэтгэлт нэгэнтэй саяхан танилцсан маань Жэ Тан байлаа. Жэ Тан өнгөрөгч сарын эхээр зохиогдсон “Ф.Шопен ба XXI зууны Монгол” төгөлдөр хуурчдын олон улсын II уралдаанд шүүгчээр ирж ажиллахдаа “Гоодаль”-ийн хойморт хэсэгхэн зуур саатаж, хөгжмийн тухай хөөрөлдсөн билээ.

Хаана яваагаа мэдэхийг бид төрөлх зөнгөөрөө хүсэмжилсээр байдаг. Чухамхүү, манай сонгодог хөгжмийн хөгжил бөмбөрцгийн хаахна явааг Жэ Тангаар бага ч атугай баримжаалж, түүний зүрхэнд тээгдэх мөнөөх үнэний чинадад хүрснээ ярилцлагын төгсгөлд би ухаарсан. Ганц зөрлөгт тоймгүй олныг санаж сэрнэ чинээ бодоогүй шүү.

 

Зоригтын Энхмөнх. Профессор Жэ Тан, та маш олон уралдаанд хөгжимчнөөр, бас шүүгчээр оролцжээ. Уралдааны төгөлдөр хуурч, тайзны төгөлдөр хуурч хоёрын ялгаа, тэд юуг баримтлах учиртай, мөн юунаас татгалзах ёстой талаар манай уншигчдад тодорхой ойлголт өгнө үү.

Жэ Тан. Би бага залуугаасаа л уралдаанд оролцсоор ирсэн. Хөгжимчнийхөө хувьд өрсөлдөх нь миний хувьд тийм ч таатай зүйл биш л дээ. Гэвч өнөөдөр зөвхөн төгөлдөр хуурчид гэлтгүй дэлхийн нийт хөгжимчид уралдаан тэмцээнд аль болох оролцох эрмэлзэлтэй болсон нь бусдад танигдах өргөн боломж нээгддэгтэй холбоотой болов уу. Жишээ нь, сүүлийн шатанд үлдсэн оролцогч, эсвэл ялсан оролцогч оркестртой хамсран хөгжимдөх боломжтой болдог нь хөгжимчдийг илүүтэй өдөөж өгдөг. Тэгтэл хөгжим гэдэг уран сайхны талаасаа спорт, математикаас эрс ялгаатай тул урлагт абсолют стандарт, эсвэл хэм хэмжээг тогтоох боломжгүй. Урлагийг уралдуулахын сөрөг тал үүнд оршдог. Бид зөвхөн тодорхой хэм хэмжээн дор л зөв буруу, сайн муугийн ялгааг харж ойлгох чадвартай. Тиймээс энгийн сонсогчид байтугай шүүж буй бидний хувьд ч нэг нь нөгөөгөөсөө давуу хөгжимдөж байгааг яв цав тогтооход бэрх. Ерөнхий түвшинг давах, өөртөө илүү таалагдах, эсвэл багахан таалагдахын ялгааг ухаарч байхыг би шавь нартаа захидаг.

З.Э. Улаанбаатарт болсон “Ф.Шопен ба ХХI зууны Монгол” II уралдааны талаарх таны сэтгэгдэл…?

Ж.Т. Уг уралдааны яг өмнөхөн би АНУ-д болсон өөр нэг уралдааныг шүүж дуусгаад нааш ниссэн. Миний бодлоор Улаанбаатарт болсон уг уралдаан бол дэлхийн хамгийн шинэхэн Ф.Шопены нэрэмжит олон улсын уралдаан болов уу. Төгөлдөр хуур бол өрнийн урлаг. Монголчууд ардын хөгжим, морь унах зэрэг уламжлалт ахуйгаасаа арай өөр байдлаар өөрсдийгөө нээн харуулж буй нь сайн хэрэг. Уралдаанд оролцсон зарим залуу төгөлдөр хуурчид ихээхэн авьяаслаг байсныг энд тэмдэглэмээр байна. Хэрэв би зөв ойлгосон бол сүүлийн 20-иод жилд өөрчлөлт эрчимтэй өрнөсөн гэсэн. Тэр нь үнэн бол ирээдүйн монголын урлагийн хөгжлийн талаар би бүр ч илүүтэй сонирхож байна. Олон орны хөгжимчдөөр дамжуулан урлагийн талаарх санаа бодлоо солилцох боломжийг бүрдүүлэх нь уралдааны нэг зорилго гэж ойлгож байгаа. Хөгжим бол дэлхийн хэл. Өнөөдөр би тантай монголоор ярьж чадахгүй ч уралдаанд оролцсон монгол залуу хөгжимчдийн юу илэрхийлэхийг хүсч байгааг хөгжмөөр дамжуулан ойлгож байсан. Хөгжмөөр бид харилцаж чадаж буйд л үнэт нандин чанар нь оршдог. Цаашид та бүхэнтэй олон талаар хамтран ажиллахыг хүсч байна. Тухайлбал, ирэх долдугаар сард болох Шанхайн төгөлдөр хуурчдын олон улсын фестивальд Монголоос гурван авьяаслаг төгөлдөр хуурчийг сонгон оролцуулахаар зэхэж байна даа.

З.Э. Сонгодог хөгжимчин хөгжмийн зохиолч юу өгүүлж, илэрхийлэхийг хүссэнийг л сонсогчдод хүргэх ёстой. Тийм болохоор хөгжимчин өөрийгөө харуулахаас аль болох зайлсхийх ёстой. Энэ золио танд хэцүү санагддаг уу?

Ж.Т. Маш сайхан асуулт байна. Энэ бол зөвхөн хөгжмийн төдийгүй философийн асуудал л даа. Энгийнээр тайлбарлавал, сонгодог хөгжимчдөд хөгжмийн зохиолч анхны “гар” болж, өөрсдөө хоёрдогч үүрэгтэй “гар” болно. Хөгжимчин хөгжмийн зохиолчийг сонсогчид хүргэх дуу хоолой нь болж, бүтээлийн хамгийн анхны санаа юу байсныг тоглолтоороо “тайлбарлаж” буй хэрэг. Хэсэг бүлэг хөгжимчид зөвхөн нэг бүтээлийг хөгжимдлөө гэж бодоход хоорондоо ялгаатай тоглоно. Би яагаад энэ зохиолыг ингэж хөгжимдөх ёстой билээ, би ер нь яагаад хөгжимдөх ёстой юм бэ гэх асуултууд хар аяндаа урган гарна. “Нэг голын усанд хоёр удаа орох боломжгүй” гэсэн үг бий. Ганц хүн нэг жижиг дууг хэд хэдэн удаа хөгжимдөхөд л ялгаа гараад байдаг болохоор энэ хийг багасгахын тулд ноот бичвэр дээр ажиллах, тухайн зохиол, зохиолчтой аль алинтай нь холбоотой бүхий л баримт сэлтийг судалбал бид дээр дурдсан зохиолчийн анхдагч бодлыг ойлгоно гэсэн үг. Ингээд өөрийн ойлгосноор зохиолыг “амилуулна”. Аливаа бүтээлийн хүмүүнийг татагч гайхамшигтай нөлөөлөл хийгээд ярвигтай тал нь үүнд л оршдог. Хөгжимдөх урлагийн өнөөг хүртэл оршин буйн учир үүнд л байгаа байх.

З.Э. Тэгэхээр бид өөрсдийгөө хаана, ямар хэлбэр жанрт хамруулна гэсэн үг вэ? Жишээ нь, концертын төрөлд каденцын хэсэг байдаг шүү дээ.

Ж.Т. Бас л сайхан асуулт байна.Хэрэв бид хөгжмийн асар нарийн элементүүдийг сөхөн үзвээс цаг хугацаа, хүчдэл /динамик/ хоёрын тухай бүгд өгүүлнэ. Үүнгүйгээр бүтсэн хөгжмийн бүтээл гэж үгүй. Би багшлах арга зүйдээ ч, хөгжимчнийхөө хувьд ч, уралдааны шүүгчээр суухдаа ч хуримтлуулсан мэдлэг туршлагадаа болон шинэ байдалд нээлттэй байх тал дээр байнга баланс барихыг эрмэлздэг. Бичвэр дээр хоёр тэмдэглэгээний дунд юу ч үгүй байвал түүнийг нь хэрхэн хөгжимдөх бол хэмээн эрэл сурал болж, бусдынхыг сонсож, өөрийн чадварыг харьцуулна. Энэ мэт тэмдэг тэмдэглэгээний завсарыг бид өөрсдийгөө үзүүлэх хэсэг буюу “шинэ бүтээл” бий болгох боломж хэмээн харж болно. Энэ их хэцүү зүйл шүү. Хэрвээ чи хот байгуулахаар болоод, торойх барилга байгууламжгүй газарт төлөвлөлт хийвэл амархан байна даа. Харин, хуучны бүтэц байгууламж бүхий газар шинэ хот бий болгоно гэвэл мөн хэцүү еэ. Байсан өгөгдлийн нарийн сиймхийг олж өөрийгөө илэрхийлнэ гэдэг л хөгжмийг бүтээх үйл явц юм болов уу.

З.Э. Хөгжмийг чагнахад багагүй анхаарал хэрэгтэй. Зарим зохиол их урт хугацаагаар үргэлжлэх нь бий. Тэгэхээр хүмүүс тийм хэмжээний төвлөрлийн чадамжтай байна гэсэн үг үү. Та жишээ нь хэрхэн төвлөрдөг вэ?

Ж.Т. Үнэндээ бэрх шүү. Төгөлдөр хуурт зориулсан зарим энгийн дуу 30 минут, хамгийн богино концерт гэхэд дор хаяж 20 минут байдаг. Ихээхэн анхаарал шаарддаг учраас хэцүү төдийгүй тайзан дээрх хөгжимчинд ч стресстэй. Эргэн тойрон дахь саад болох бүхий л зүйлстэй тэмцэж, зохицуулахад суралцаж, бага зэрэг суларсан ч буцаад бушуухан төвлөрч байх нь чухал. Мөн, хөгжмийн бүтээлээ бүхлээр нь харж, үнэхээр хөгжимдөө орж чадах нь төвлөрөхөд тустай.

З.Э. Та 12-тойдоо төгөлдөр хуурын сургуульд орсон. Монголд харин долоон настайдаа элсэн ордог. Хүн бүрийн авьяас, орчин нөхцөл харилцан адилгүй. Ер нь, жирийн хятад хүүхдүүд хөгжим сурахын тулд цагаа хэрхэн зохицуулж байгаа нь сонин байна. Шинжлэх ухааны үндэстэйгээр хүн “төлөвшсөн сонгодог хөгжимчин” болох цагийг хэмжих боломжтой юу?

Ж.Т. Хятадад бага ангийн зарим сурагчид аль хэдийнэ хөгжимчний мэргэжил эзэмшихээр шийдсэн байдаг. Тийм сурагчдын хувьд долоо, түүнээс ч бага наснаасаа эхлэн жирийн сонирхогчдоос хавьгүй их цагаар сургуулилдаг. Консерваторийн оюутнууд ч өдрийн дийлэнхийг хөгжимтэйгөө өнгөрүүлдэг. Үүний хажуугаар хөгжмийн онолын болон ерөнхий эрдмийн хичээлээ ч амжуулах ёстой. Бидний сургалтын систем хуучин зөвлөлтийн системээс өвлөн улбаалсан ч үүнд авах, гээхийн ухаанаар хандаж байгаа гэж найдаж байна. Залуу үеийнхэн хөгжимчин болох эрмэлзлээр дүүрэн байгааг систем сайн байгаагийнх гэж дүгнэж болох юм. Тэдний хичээл зүтгэл, өндөр чанартай хөгжмийн боловсрол олгох үйл явцын харьцаа зөв байна гэсэн үг. Мэдээж, заавал хөгжмөөр явахыг тэргүүн зорилгоо болгоогүй оюутнууд ч бий. Танай ХБК цаашид шаталсан сургалттай анхны Консерватори болох зорилго тавьж буй нь мэргэжлийн хөгжмийг хөхиүлэн дэмжиж буй үнэхээр сайхан хэрэг гэж бодож байна.

З.Э. Хятадын сургалт өөрийн гэсэн ноот тэмдэглэгээний арга барилтай. Олон улсын оюутнуудыг өөртөө татаж буйгаараа Азидаа толгой цохидог сургуулийн дэд захирлын хувьд та БНХАУ соёл, урлагийн тал дээр одоогийн бодлогоо үргэлжлүүлнэ гэж бодож байна уу? Та бүхэн дэлхий дахиныг ойлгохыг хичээхийн хэрээр өөрсдийгөө дэлхийд таниулахыг зорьж байна…

Ж.Т. Үнэндээ Хятад сүүлийн жилүүдэд бусад улс орнуудад үүд хаалгаа улам бүр нээсээр байна. Шанхай гэхэд л европчуудын төдийгүй япон, солонгос, бүр монгол хүмүүсийн суурин хот болж, үр хүүхдүүд нь хятад сургуульд суралцаж байна. Шанхайн консерватори олон улсын маш олон оюутантай. Нэг хэсэг нь сонгодог хөгжмийн чиглэлээр сурч байхад нөгөө хэсэг нь хятадын уламжлалт хөгжим сурч байх жишээтэй. Өчигдөрхөн гэхэд л би, манай сургуулийг дүүргэсэн эр-ху буюу хуучирч эмэгтэйтэй энд танилцсан.

З.Э. Хятад хөгжимчид монголын хөгжмийн талаар ямар ойлголттой байдаг бол?

Ж.Т. Хятадын хойд нутгаар буюу Өвөр Монголд ар монгол хөгжим, соёл сэтгэлгээний нөлөө их бий. Монголчуудад гайхалтай дууны соёл байдгаас гадна аргил өнгөөр хархирч дуулах /хөөмэйг хэлж байх шиг З.Э/ урлагтай. Миний ажигласнаар, монгол хүмүүс дундаршгүй хүсэл тэмүүлэлтэй. Үүнийгээ ч сая уралдаанд харууллаа.

З.Э. Шанхайн консерваторийн өнөөдрийн амжилтанд нөлөөлсөн томоохон шалтгаан гэвэл юуг нэрлэх вэ?

Ж.Т. Шанхайн хөгжмийн их сургууль нь 1927 онд байгуулагдсан, хятадын хамгийн анхны консерватори. Азийн хувьд анхных нь мөн эсэхийг мэдэхгүй ч анхдагчуудын тоонд орох байх аа. Тухайн үед Шанхай хот орос, еврей үндэстнүүдэд нээлттэй цор ганц боомт байсан. Хувьсгал, нацизмын нөлөөгөөр дүрвэсэн хөгжимчид Шанхайн консерваторийн анхны симфони оркестрыг байгуулж, факультетуудад ч хичээл зааж байсан түүхтэй. Үндэс суурь нь дэлхийн нэг бус нэжгээд үндэстэн дээр тавигдсан нь бидний өнөөгийн амжилтанд нөлөөлсөн байх. 1980-аад оны соёлын хувьсгал барууны хөгжмийг илүү их эрчимтэй орж ирэх үүдийг нээж өгсөн. Олон хятад хөгжимчин гадны орнуудад суралцахаар явсны дотор би ч багтана. Энэ үйл явц бүхий л салбарт өрнөсөн. Үүнээс гадна, бага, дунд, дээд гэсэн шаталсан боловсролын тогтолцоо хөгжмийн салбарын амжилтанд чухал нөлөөтэй болов уу. Нэр хүндээ хадгалах үүднээс бид зөвхөн шилдэг авьяастнуудыг л элсүүлэн сургадаг. Сургалт явуулахад хамгийн сайхан тохироо бол сайн оюутан-сайн багш.

З.Э. Хятад хөгжмийн зохиолчид барууны арга барил дээр үндэслэн гайхалтай бүтээлүүд туурвисан нь бий. Сүүлийн жилүүдэд гарч ирж буй хөгжмийн зохиолчид гэвэл…?

Ж.Т. Шинэ хөгжмийн төрөлд, электрон болон авангард хөгжим сонирхогч залуу хөгжмийн зохиолчид төрөн гарсаар байгаагийн дотор уламжлалт төрлөөр бичдэг, зөвхөн өөрсдийнхөөрөө бүтээхийг зорилгоо болгодог гээд аль аль нь бий. Дээр дурдсанчлан АНУ, Европт суралцаад ирсэн залуу профессорууд энэ тал дээр олон улсын уралдаануудад дээгүүр байр эзэлж явна. Олон төрлийн сонирхол, чиг шугамыг ийнхүү баримтлан бүтээх нь олон сайн талтай. Дэлхийд өнөөдөр толгой цохиж байгаа Тан Дүн, Бээжинд байдаг Иэ Ша Ган гэх мэт хөгжмийн зохиолчдыг нэрлэж болно. Уламжлал, шинэчлэлийн аль алиныг шингээсэн тэдний бүтээлүүдийг зарим нэг нь хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа ч ирээдүйд тэд байр сууриа батжуулах биз ээ.

З.Э. Ихэнх төгөлдөр хуурчид нас ахихаараа хөгжмийн зохиолч, эсвэл удирдаач болдог. Ойрын үед юу төлөвлөж байна даа?

Ж.Т. Төгөлдөр хууртаа би их хайртай. Дуусгаагүй олон ч ажил байна. АНУ-д би удирдаач, хөгжмийн зохиолчийн чиглэлээр суралцаж байсан ч миний замнал төгөлдөр хууртайгаа л өндөрлөх байх. Шавь нартаа хайртай болохоор удирдлагын түвшний ажлаа хийхийн сацуу багшлах, өөрийн үзэж харж, сонсож байгаа бүхнээ бусдын боловсролд шингээхийг хичээж байна. Хэр олон уралдаан, фестивальд шүүгчээр оролцоно, тэр хэмжээгээр юм сурдаг. Шинэ юмс хэзээд намайг угтдаг. Монголд ирсэн энэ тохиол маань ч нүдийг минь ахин нэг нээж өглөө.

З.Э. Танд хүч өгч байдаг үг…?

Ж.Т. Аристотелийн “Хөгжим бол математикийн хамгийн дээд хэлбэр юм” хэмээх үг бодолд минь тодоос тод эргэлдэж байдаг. Тиймээс л би хөгжмийг бүхий л амьдралынхаа тэргүүн зорилго болгодог юм даа.□

Humanitarian Visualisation

Everything disappears-like the rain. Only the photo remains- like the earth.

vipassanamongolia.wordpress.com/

Хамаг амьтан аз жаргалтай, амар амгалан болж зовлонгоос гэтлэх болтугай. СН.Гоенка

The Eternal Gypsy

I'm a gyspy, are you coming with me?

TSENDPUREV Tsegmid, Ph.D.

Artist & Researcher

LIVE FROM UB

A documentary film about rock and freedom in the new Mongolia

Kush Page

Өөрийгөө олсон "би"-н хэмжээ буюу хөгжмийн тухай бодролууд

%d bloggers like this: